Bodossaki Lectures on Demand

Εξερευνήσεις στα μονοπάτια της μνήμης

Στυλιανοπούλου Φωτεινή, Κουρέτας Νίκος, Κουλούρη Χριστίνα, Κούρκουλας Ανδρέας, Παπανικολάου Δημήτρης

11 Μαρτίου 2014

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 101:11 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 2887
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /

Για τη μνήμη, τον περίπλοκο μηχανισμό που δημιουργεί την ταυτότητά μας, συζήτησαν  στις 11 Μαρτίου πανεπιστημιακοί από διαφορετικά πεδία σε μια προσπάθεια να ανιχνεύσουν πώς οι πολλών ειδών μνήμες προσδιορίζουν τη σημασία των πραγμάτων, πώς ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται την εμπειρία με τη μνήμη.
 

Από διαφορετικές προοπτικές μιλούν για τη μνήμη: η Χριστίνα Κουλούρη, Καθηγήτρια Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ο Νίκος Κουρέτας, ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, ο Ανδρέας Κούρκουλας, Καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και ο Δημήτρης Παπανικολάου, Αναπληρωτής Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Τη συζήτηση συντονίζει η Φωτεινή Στυλιανοπούλου, Καθηγήτρια Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
 

Η συζήτηση γίνεται σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρία Νευροεπιστημών και την DANA Alliance for Brain Initiatives στο πλαίσιο της Brain Awareness Week και εντάσσεται στον Κύκλο «Η Επιστήμη στη Ζωή μας», του Megaron Plus.
 

Στη συζήτηση γίνονται θεωρήσεις της μνήμης όχι μόνο από την προοπτική της νευροβιολογίας και της ψυχανάλυσης, αλλά και της ιστορίας, της λογοτεχνίας και της αρχιτεκτονικής. Η ιστορία φέρνει το παρελθόν στο παρόν και συγκροτεί τη συλλογική μνήμη των λαών, η λογοτεχνία, με τη μυθοπλασία, δημιουργεί και ανασύρει μνήμες και από τη συλλογική και από την ατομική μνήμη. Τα αρχιτεκτονικά δημιουργήματα αποτελούν χωρικές καταγραφές και αναπαραστάσεις της συλλογικής ανθρώπινης μνήμης.
 

Ένα μεγάλο συνονθύλευμα κυκλωμάτων και συστημάτων, που το καθένα υποστηρίζεται από διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου, συγκροτούν με τρόπο σύνθετο και απρόβλεπτο τους μηχανισμούς, με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ή δημιουργούμε την ψευδαίσθηση ενός ενιαίου εαυτού. Η μνήμη αλλάζει και αναδιατάσσει καθώς επανακατακτά και ορισμένες διεργασίες της έχουν εντυπωσιακή στόχευση ενώ οι περισσότερες γίνονται αυτόματα, ανεξάρτητα από τη συνείδηση.
 

Υπάρχουν πολλά είδη μνήμης και χαρακτηρίζονται από το περιεχόμενό τους: επεισοδιακή- αυτοβιογραφική, που αφορά τα γεγονότα της ζωής μας, σημασιολογική, που συγκροτείται από τις γνώσεις  ή τις δεξιότητές μας, έκδηλη ή άδηλη, ανάλογα αν μπορούμε να την εκφράσουμε ή είναι ασυνείδητη. Η επεξεργασία των πληροφοριών γίνεται σε πολλαπλά μνημονικά συστήματα του εγκεφάλου: ιππόκαμπος, προμετωπιαίος φλοιός, βασικά γάγγλια, παρεγκεφαλίτιδα, αμυγδαλή κλπ. Οι πληροφορίες από τις εμπειρίες ζωής καταγράφονται από τα αντιληπτικά συστήματα –τις αισθήσεις- και εγγράφονται στον εγκέφαλο, από όπου μπορεί να ανακληθούν , ανάλογα με τα ερεθίσματα. Συχνά μια μνήμη μπορεί να λησμονηθεί, να χαθεί, αλλά και αυτό αντιστοιχεί σε δημιουργική διεργασία του εγκεφάλου.
 

Ο εγκέφαλος σβήνει μια πληροφορία και την αντικαθιστά από μια καινούργια και έτσι συνθέτει τη διαδικασία νέας μάθησης. Κατά την ανάκληση ή αναβίωση μιας μνήμης, κάποια παλιά εμπειρία  συχνά εμπλουτίζεται με στοιχεία άλλων εγγεγραμμένων μνημών. Μνήμες που είναι επενδεδυμένες με συναισθηματικό περιεχόμενο εγγράφονται πιο σταθερά και συνεπώς έχουν μεγαλύτερη διάρκεια και ευκολότερη ανάκληση. Συχνά μια μνήμη μπορεί από ασυνείδητη να γίνει συνειδητή και στο φαινόμενο αυτό βασίζεται η ψυχαναλυτική θεραπεία, που αφορά την αναβίωση εμπειριών ζωής, ιδίως των πρώιμων, στο παρόν.
 

Καθώς μεγαλώνουμε η μνήμη παραποιεί και σμικρύνει. Οι τρέχουσες εμπειρίες δύσκολα εντυπωσιάζουν τον εγκέφαλο και το μακρινό και ξεχασμένο παρελθόν μας πλησιάζει όλο και περισσότερο. Η μνήμη είναι μια δύναμη βαρύτητας που μας οδηγεί, με τους δικούς της τρόπους, στην ουσία που πολλές φορές μας διαφεύγει.

Στυλιανοπούλου Φωτεινή Καθηγήτρια Βιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η Φωτεινή Στυλιανοπούλου είναι Καθηγήτρια Βιολογίας στο Τμήμα Νοσηλευτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Διευθύντρια του Εργαστηρίου Βιοχημείας και Βιολογίας. Είναι ιδρυτικό μέλος και έχει διατελέσει πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Νευροεπιστημών.

Έχει πτυχίο βιοχημείας από το Vassar College της Νέας Υόρκης. Επιπλέον, είναι κάτοχος M.Sc. Χημείας από το Rensselaer Polytechnic Institute της Νέας Υόρκης. Είναι Διδάκτωρ Νευρο- και Συμπεριφορικών Επιστημών της Ιατρικής Σχολής του Stanford University.

ΕΡΕΥΝΑ – ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ

Μελέτη των κυτταρικών και μοριακών μηχανισμών που ενέχονται στην επίδραση πρώιμων εμπειριών στην ανάπτυξη του εγκεφάλου και στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς.

Θεραπευτική χρήση νευροτροφικών παραγόντων σε ζωικά μοντέλα νευροεκφύλισης.

Δράσεις των στεροειδών ορμονών στον αναπτυσσόμενο και ώριμο εγκέφαλο των θηλαστικών.

Διερεύνηση μοριακών μηχανισμών που διέπουν τη διαδικασία της διαφοροποίησης του φύλου στον εγκέφαλο, καθώς και της απάντησης του οργανισμού στο stress.

Απόκριση του νευρικού συστήματος σε τραύμα.

Κουρέτας Νίκος Ψυχίατρος
Αποφοίτησε από την Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και, στη συνέχεια, εκπαιδεύτηκε στη Γενική Ψυχιατρική Ενηλίκων στο Ίδρυμα Menninger στις ΗΠΑ. Ακολούθως, μετεκπαιδεύτηκε στην παιδοψυχιατρική στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Harvard και εντάχθηκε στο μόνιμο διδακτικό προσωπικό της, αρχικά ως λέκτορας και, στη συνέχεια, ως επίκουρος καθηγητής μέχρι το 1998. Παράλληλα, εκπαιδεύτηκε στην Ψυχανάλυση στο Ψυχαναλυτικό Ινστιτούτο της Βοστώνης και το 1983 έγινε μέλος της Αμερικανικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και, κατ' επέκταση, της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, ονομάστηκε Διδάσκων Αναλυτής της Εταιρείας αυτής και, με αυτή την ιδιότητα, επανήλθε το 1998 στην Ελλάδα και εντάχθηκε στην Ελληνική Ψυχαναλυτική Εταιρεία.
Κουλούρη Χριστίνα Καθηγήτρια Ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Η Χριστίνα Κουλούρη είναι Καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας και διευθύντρια της Ερευνητικής Μονάδας για τη Μελέτη της Ιστορικής Κουλτούρας (ΕΜΙΚ) στο Κέντρο Έρευνας Νεότερης Ιστορίας (ΚΕΝΙ). Έχει σπουδάσει στο Ιστορικό και Αρχαιολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris I) και στην École des Hautes Études en Sciences Sociales στο Παρίσι. Το 2010 ήταν επισκέπτρια καθηγήτρια και ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1 –UMR IRICE) και το 2017 Visiting Research Fellow στο Πανεπιστήμιο Princeton (1 Σεπτ. – 15 Δεκεμβρίου). Έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Κρήτης, Θράκης και Πελοποννήσου. Έχει μετάσχει ως προσκεκλημένη ομιλήτρια σε διεθνή συνέδρια στην Ευρώπη, την Ασία και τις Η.Π.Α., είναι μέλος πολλών επιστημονικών εταιρειών καθώς και της επιστημονικής επιτροπής διεθνών επιστημονικών περιοδικών. Έχει δημοσιεύσει 6 βιβλία, 5 συλλογικούς τόμους και πολλά άρθρα σχετικά με τη διδασκαλία της ιστορίας, τα σχολικά εγχειρίδια, τη συγκρότηση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας και ιστορικής μνήμης, τη δημόσια ιστορία και την ιστορική κουλτούρα καθώς και την ιστορία του αθλητισμού και των Ολυμπιακών Αγώνων. Έχει επιμεληθεί στην έκδοση στα αγγλικά έξι τόμων βοηθητικού εκπαιδευτικού υλικού για τη διδασκαλία της ιστορίας σε όλες τις βαλκανικές χώρες.

Το 1994 βραβεύτηκε με το βραβείο Νίκου Σβορώνου για το συγγραφικό και ερευνητικό της έργο. Συμμετείχε, ως εμπειρογνώμων του Συμβουλίου της Ευρώπης και ως εκπρόσωπος της Ελλάδας, στην πανευρωπαϊκή ερευνητική ομάδα εργασίας του προγράμματος «Μάθηση και διδασκαλία της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα» του Συμβουλίου της Ευρώπης (1996-2000). Από τον Ιούνιο 1999 ανέλαβε την προεδρία της Επιτροπής Ιστορικής Εκπαίδευσης του Κέντρου για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη (Θεσσαλονίκη). Διετέλεσε μέλος της Επιτροπής εμπειρογνωμόνων για την εξέταση σχολικών εγχειριδίων Ελλάδας-Τουρκίας του Υπουργείου Παιδείας (2001-2004). Υπήρξε επίσης πρόεδρος της θεματικής επιτροπής για τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες στην Εθνική Επιτροπή ΕΣΠΑ της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας (2008-2009). Συνεργάτης της Διεθνούς Ολυμπιακής Ακαδημίας από το 1999, υπήρξε επιστημονική υπεύθυνη για την ταξινόμηση, ηλεκτρονική καταγραφή και ψηφιοποίηση του Ιστορικού και του Φωτογραφικού Αρχείου της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής και της Διεθνούς Ολυμπιακής Ακαδημίας.

Κούρκουλας Ανδρέας Αναπληρωτής Καθηγητής, Αρχιτεκτονική Σχολή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο
Ο Ανδρέας Κούρκουλας είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, απ' όπου πήρε το βασικό του πτυχίο. Στη συνέχεια πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στην Architectural Association Graduate School στο Λονδίνο. Έχει εργαστεί στο αρχιτεκτονικό γραφείο Office for Metropolitan Architecture, στο Λονδίνο. Είναι διδάκτωρ του Bartlett School of Architecture U.C.L.. (Λονδίνο), με θέμα διδακτορικής διατριβής "Linguistics in Architectural Theory and Criticism after Modernism". Eίναι συνιδρυτής του αρχιτεκτονικού γραφείου Kokkinou - Kourkoulas Architects.
Παπανικολάου Δημήτρης Αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης

Ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Σπούδασε Κλασική και Νεοελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Συγκριτική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται στις πολιτισμικές σπουδές και τη θεωρία της σεξουαλικότητας. Είναι μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού UNFOLLOW και τακτικός συνεργάτης της "Αυγής".

Σχετικές ομιλίες