Bodossaki Lectures on Demand
ΙΔΡΥΜΑ ΜΠΟΔΟΣΑΚΗ

Συνεδρία II - Η γείτων και η μακρινή χώρα της Ελλάδας

Τόλιας Γιώργος, Scalora Francesco, Μπιντούδης Χρήστος, D’Alessandri Antonio, Janion Ewa, Barau Denys, Kalinowska Maria

5 Φεβρουαρίου 2021

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 02:24:32 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 79

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 συμβαίνει σε μια περιοχή που συνταράσσεται από την ανάδυση των εθνικών κινημάτων του 19ου αιώνα. Στη γειτονική Ιταλία, αλλά και στη Βουλγαρία, τη Σερβία, τη Μολδαβία, τη Βλαχία, τη Βοσνία και άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την περίοδο αυτή υπάρχει αναταραχή που σχετίζεται με εγγενή ζητήματα της οθωμανικής διοίκησης, με τα σκιρτήματα των εθνικής αυτοδιάθεσης των λαών των περιοχών αυτών, αλλά και με τον ενθουσιασμό που δημιουργεί η Ελληνική Επανάσταση. Παράλληλα, η Επανάσταση του 1821 πυροδότησε ένα ρωμαλέο κύμα υποστήριξης υπέρ των αγωνιζόμενων Ελλήνων στην Ευρώπη και την Αμερική. Η συμπαράσταση εκφράστηκε ποικιλοτρόπως με την επίσκεψη στην Ελλάδα, με τη συμμετοχή στον Αγώνα, με την οικονομική ενίσχυση, με τη συγκρότηση φιλελληνικών επιτροπών, με την αρθρογραφία στον τύπο, με την έκδοση πολιτικών και λογοτεχνικών εντύπων, παραγωγή καλλιτεχνικών έργων εμπνευσμένων από το 1821 (εικαστικές τέχνες, μουσική, όπερα). Προβληματισμοί γύρω από τα παραπάνω ζητήματα αποτελούν ερεθίσματα μιας ευρείας, με διεπιστημονικό χαρακτήρα, συζήτησης για τα Εθνικά Κινήματα και τον Φιλελληνισμό, η οποία αναπτύχθηκε στο πλαίσιο ενός ανοικτού διεθνούς διαδικτυακού συνεδρίου που οργάνωσε το ΙΙΕ/ΕΙΕ στο πλαίσιο των εκδηλώσεων μνήμης και τιμής για την Επανάσταση του 1821.

Στο πλαίσιο της δεύτερης συνεδρίας, πραγματοποιήθηκαν οι ομιλίες:

Φιλελληνισμός πριν τον Φιλελληνισμό. Το όραμα της μόρφωσης, της παιδείας και η ωρίμανση της ιδέας του έθνους μέσα από τα συγγράμματα των Ελλήνων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας (17ος – 18ος αι.)
Francesco Scalora

Στη μακρά περίοδο που προηγήθηκε της Ελληνικής Επανάστασης, το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας αποτελούσε το κατεξοχήν ανώτερο πνευματικό ίδρυμα για τη μόρφωση και την παιδεία χιλιάδων Ελλήνων φοιτητών, συμβάλλοντας ουσιαστικά, μεταξύ άλλων, και στη διαμόρφωση των πνευματικών συνθηκών για την ωρίμανση της ιδέας του ελληνικού έθνους.

Τα συγγράμματα των φοιτητών αυτών, δημοσιευμένα πρωτίστως στα τυπογραφεία της Πάδοβας και της Βενετίας κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα, πέρα από τη συνειδητοποίηση της ελληνικής ταυτότητας των συγγραφέων, αποδεικνύουν μια δυναμική επικοινωνία ανάμεσα στην ελληνική συνιστώσα και την τοπική κοινωνία. Η διαρκής επαφή αυτή, που εξάλλου καταγράφεται -αν και με διαφορετικό τρόπο- σε σχεδόν όλα τα κέντρα της ελληνικής διασποράς παρόντα στην ιταλική Χερσόνησο, θα συμβάλει σταδιακά στη διαμόρφωση και την άνθηση ενός συναισθήματος συμπάθειας εκ μέρους των Ιταλών λογίων της εποχής για την υπόδουλη Ελλάδα, αποτελώντας εν μέρει την πνευματική βάση για εκείνο το φαινόμενο που στις αρχές του 19ου αιώνα με τις διάφορες του μορφές θα γίνει γνωστό ως «Φιλελληνισμός».

Η απαρχή του φιλελληνικού κινήματος στην Ιταλία. Ζητήματα περιοδολόγησης, στόχοι και προσδοκίες
Χρήστος Μπιντούδης

Η πλούσια βιβλιογραφία που διαθέτουμε γύρω από το φιλελληνικό κίνημα στην Ιταλία συχνά περιορίστηκε στην αναφορά και στην περιγραφή του δίχως να επιχειρήσει μία συστηματικότερη μελέτη του, προκειμένου να καθορίσει τα βασικά χαρακτηριστικά του, τις ρίζες και τις εκφάνσεις του. Η μοναδική περιοδολόγηση που διαθέτουμε μέχρι σήμερα μετρά πλέον 100 χρόνια ζωής (e. Persico, Letteratura filellenica italiana. 1787-1870, 1920) και μπορεί να θεωρηθεί ξεπερασμένη κυρίως διότι κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα ήρθαν στο φως μία σειρά από νέα ντοκουμέντα και μελέτες που μας υποχρεώνουν να αλλάξουμε ριζικά την προσέγγισή μας απέναντι στο ιταλικό φιλελληνικό κίνημα και την πρόσληψη που το «ελληνικό ζήτημα» και η Επανάσταση του 1821 γνώρισαν στην Ιταλία.

Στην ανακοίνωση θα ασχοληθώ με τα πρώτα φιλελληνικά ντοκουμέντα, που εμφανίζονται στην Ιταλία κατά τη δεκαετία του 1770, και θα επιχειρήσω να αναδείξω την ιδιαιτερότητα, τα χαρακτηριστικά τους και την καθοριστική επιρροή που αυτά άσκησαν στο ευρύτερο ευρωπαϊκό φιλελληνικό κίνημα. Πιο συγκεκριμένα, θα εξεταστούν τα Voti dei greci all’Europa cristiana [1771], Componimenti poetici di varj autori in lode di Caterina II [1771], Componimenti poetici di varj autori in lode di Sua Eccellenza il signor conte Alessio Orlow [1772] σε συνάρτηση με τα ιστορικά γεγονότα εκείνης της περιόδου, καθώς και με τους στόχους που οι συγγραφείς τους επεδίωκαν με τη δημιουργία τους. Τέλος, θα προταθεί μία νέα περιοδολόγηση του ιταλικού φιλελληνικού κινήματος που μεταθέτει τις αρχές του στη δεκαετία του 1770, σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος της κριτικής που μέχρι σήμερα στηρίζεται στη θέση της Elena Persico, σύμφωνα με την οποία το πρώτο δείγμα φιλελληνικού κειμένου στην Ιταλία δημοσιεύεται το 1787 και προκύπτει ως αποτέλεσμα της (γαλλικής κυρίως) ταξιδιωτικής λογοτεχνίας της δεκαετίας του 1780 και του κινήματος του νεοκλασικισμού της εποχής.

O ιταλικός εθνικός λόγος και η Ελληνική Επανάσταση. Πολιτική, λογοτεχνία, τέχνη (1821-1847)
Antonio D'Alessandri

Στόχος της ανακοίνωσης είναι η διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ του ιταλικού εθνικού λόγου και της Ελληνικής Επανάστασης από το ξέσπασμά της μέχρι τις παραμονές των ευρωπαϊκών επαναστάσεων του 1848. Κατά την περίοδο εκείνη, η Ελλάδα κατόρθωσε να σχηματίσει ένα πρώιμο εθνικό κράτος, ενώ η Ιταλία ήταν ακόμα διαιρεμένη σε πολλές τοπικές οντότητες. Όπως έχει καταδείξει η πρόσφατη βιβλιογραφία του ιταλικού Risorgimento, αναπτύχθηκε ένας συγκεκριμένος δημόσιος λόγος περί της ιταλικής εθνικής ταυτότητας με στόχο τη δημιουργία μιας κοινότητας ατόμων. Στο πλαίσιο της εν λόγω συζήτησης, είναι πιθανή η εύρεση πολλών αναφορών στην ελληνική εμπειρία, από τον ενθουσιασμό της δεκαετίας του 1920 στις εμβριθέστερες σκέψεις κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο δεκαετιών. Πολιτικοί στοχαστές, συγγραφείς και καλλιτέχνες εντυπωσιάστηκαν πολύ από τα ελληνικά τεκταινόμενα. Ως εκ τούτου τα αξιοποίησαν για να βρουν προτάσεις, παραδείγματα και πιθανόν μοντέλα, ώστε να διαμορφώσουν την ιταλική εθνική ταυτότητα και να προετοιμάσουν την μελλοντική εθνική επανάσταση.

Φύλο και πόλεμος: Λογοτεχνικές θεάσεις γυναικών που ενεπλάκησαν στην Ελληνική Επανάσταση
Ewa Janion

Η ομιλία αναπτύσσει την οπτική του φύλου μέσα από τη φιλελληνική και ελληνική λογοτεχνία που αναφέρεται στην Ελληνική Επανάσταση ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εστιάζει σε επιλεγμένα παραδείγματα γυναικείων χαρακτήρων που ενεπλάκησαν σε αυτές τις ένοπλες συγκρούσεις με διάφορους τρόπους: θρυλικές γυναίκες πολεμίστριες, θύματα πολέμου και άλλοι χαρακτήρες που η ζωή τους σημαδεύτηκε από την εμπειρία του πολέμου. Θέτοντας ερωτήματα σε σχέση με τις αναπαραστάσεις της αυτενέργειας των γυναικών αφενός και τη θυματοποίησή τους αφετέρου, η ομιλία λαμβάνει υπόψη τα πολιτικά νοήματα αυτών των γυναικείων απεικονίσεων στους φιλελεύθερους και συντηρητικούς εθνικούς λόγους. Παρόλο που οι εθνικισμοί συνήθως τείνουν να ενισχύουν το κανονιστικό φύλο, η εισήγηση εστιάζει σε λογοτεχνικά έργα που ενδεχομένως αμφισβητούν, προκαλούν ή υπερβαίνουν τα υπάρχοντα πρότυπα.

Ποια ανεξαρτησία για την Ελλάδα; Η άποψη του αββά de Pradt
Denys Barau

Σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, από τον Ιανουάριο του 1822 έως τον Ιανουάριο του 1828, ο αββάς de Pradt δημοσίευσε εφτά έργα αφιερωμένα, μερικώς ή αποκλειστικά, στο ελληνικό ζήτημα. Κατόπιν αυτής της σειράς δημοσιεύσεων, αναδείχθηκε ως κάποιου είδους ειδήμονα και κατείχε εξέχουσα θέση ανάμεσα στην πληθώρα Γάλλων συγγραφέων που εξέφραζαν την άποψή τους για το θέμα αυτό. Εντούτοις, το ενδιαφέρον μας εγείρεται κυρίως εξαιτίας των θέσεων που στήριζε, οι οποίες μας φαίνονται αρκετά χαρακτηριστικές ως προς την αμφισημία του φιλελληνικού λόγου, ιδίως ως προς τον ακριβή σκοπό που θα έπρεπε να είχε η ελληνική ανεξαρτησία. Αφενός ισχυρίστηκε σθεναρά ότι η ανεξαρτησία των Ελλήνων έπρεπε να κατακτηθεί από τους ίδιους τους Έλληνες, χωρίς καμία παρέμβαση από καμία ξένη δύναμη, και ότι, για τον λόγο αυτό, η μορφή των θεσμών που θα επέλεγαν αφορούσε μόνο του ίδιους. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, υποστήριξε εξίσου σθεναρά τα πλεονεκτήματα που θα αποκτούσε η Ευρώπη από αυτή την ανεξαρτησία, καθώς το νέο κράτος θα αποτελούσε κυρίως εμπόδιο για την εξάπλωση της Ρωσίας. Επιπρόσθετα, αυτή τη στρατηγική λειτουργία δεν θα έπρεπε να έχει μόνο το έδαφός και ο πληθυσμός της Ελλάδας, αλλά και το πολιτικό καθεστώς που θα έπρεπε να υιοθετούσε. Θα επιχειρήσουμε να δείξουμε πώς ο de Pradt συνέδεσε αυτές τις δύο φαινομενικά αντικρουόμενες προοπτικές και πώς το σύστημά τους τροποποιούνταν από βιβλίο σε βιβλίο ανάλογα με την εξέλιξη των γεγονότων.

Η εθνική και η οικουμενική σημασία του ελληνικού ξεσηκωμού του 1821 από την οπτική των Πολωνών ρομαντικών φιλελλήνων
Maria Kalinowska

Από την οπτική των Πολωνών ρομαντικών ποιητών, η Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν ήταν απλώς ένας πόλεμος για την ελληνική απελευθέρωση. Είχε επίσης μια πιο οικουμενική σημασία για άλλα έθνη ανά την Ευρώπη. Ο φιλελληνισμός της πολωνικής ποίησης είδε την Ελληνική Επανάσταση ως έναν σπουδαίο διεθνικό πόλεμο για τις κοινές ευρωπαϊκές αξίες, μια μάχη τόσο για την ελευθερία των εθνών μεμονωμένα όσο και για τον σεβασμό απέναντι σε κάθε άνθρωπο και τη συνέχιση της ευρωπαϊκής κουλτούρας.

Τόλιας Γιώργος Διευθυντής Ερευνών, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών - Τμήμα Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Ο Γιώργος Τόλιας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1959. Είναι πτυχιούχος του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris III, 1982), διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris IV, 1993), και Habilité à diriger des recherches του Πανεπιστημίου της Νίκαιας (Sophia Antipolis, 2000). Εργάσθηκε στο Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού (1993-1995) και στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (1995-), όπου είναι διευθυντής ερευνών στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Τμήμα Νεοελληνικών Ερευνών (2003-). Είναι υπεύθυνος του ερευνητικού προγράμματος ''Γεωγραφική παιδεία και ιστορία της χαρτογραφίας'', αφιερωμένο στην ιστορική μελέτη των προσλήψεων και των αναπαραστάσεων του χώρου, αφηγηματικών και εικονικών, και στην επίδρασή τους στην πολιτική, πολιτιστική και τεχνολογική ιστορία. Είναι, επίσης, διευθυντής σπουδών στην École Pratique des Hautes Études.

Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα γύρω από την πρόσληψη του ελληνικού χώρου, την ιστορία της αρχαιολογίας και των ελληνικών σπουδών, την ιστορία της χαρτογραφίας, του περιηγητισμού και της γεωγραφικής σκέψης. Υπήρξε υπότροφος του Πανεπιστημίου του Princeton (Program in Hellenic Studies, 1997), του Πανεπιστημίου του Madison-Wisconsin (Institute for Research in the Humanities, 2001-02). Ήταν Γενικός Γραμματέας του 18ου Διεθνούς Συνεδρίου για την Ιστορία της Χαρτογραφίας (Αθήνα 1999), υπεύθυνος του προγράμματος και συνεκδότης του τόμου Στα βήματα του Παυσανία: η αναζήτηση της ελληνικής αρχαιότητας, Αθήνα, Κότινος για το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και την Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, 2007. Είναι κάτοχος του βραβείου της Association pour l'Encouragement des études Grecques (1999) και του βραβείου Imago Mundi (2006).

Scalora Francesco Μεταδιδακτορικός Ερευνητής, Πανεπιστήμιο της Πάδοβας - Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Harvard στην Ελλάδα

Ο Francesco Scalora είναι κάτοχος πτυχίου στις Κλασικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο, από όπου έλαβε επίσης μεταπτυχιακό δίπλωμα στη Μεσαιωνική και Νεοελληνική Φιλολογία. Κατέχει διδακτορικό στην Ελληνική-Λατινική Φιλολογία και Ιστορία της Αρχαίας Μεσογείου από το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο και στη Νεοελληνική Φιλολογία από το Πανεπιστήμιο της Κρήτης. Ο Francesco έχει υπάρξει Μεταδιδακτορικός Ερευνητής στη Νεοελληνική Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Ερευνητικός Συνεργάτης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Σήμερα είναι Research Fellow Νεοελληνικών Σπουδών στο Τμήμα Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, όπου διδάσκει Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία.

Ο Francesco ειδικεύεται στον ιταλικό φιλελληνισμό και ασχολείται επίσης με την ελληνική φοιτητική παρουσία στην Πάδοβα και με την ελληνική διασπορά στην Ιταλία (15ος-19ος αιώνας), καθώς και με τον ιταλικό τύπο και τις νεοελληνικές σπουδές (19ος αιώνας). Είναι συγγραφέας των βιβλίων Sicily and Greece. The presence of Modern Greece in the Sicilian culture of the 19th century (2018), Voices from the Aegean (2020) και Greek students at the University of Padua, 15th century-1570 (2020).

Μπιντούδης Χρήστος Αναπληρωτής Kαθηγητής, Τμήμα Ευρωπαϊκών, Αμερικανικών και Διαπολιτισμικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Ρώμης Sapienza

Ο Χρήστος Μπιντούδης (Γιαννιτσά, 1978) σπούδασε Ελληνική Φιλολογία στο ΑΠΘ, Μετάφραση και Ιταλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης "La Sapienza", όπου και απέκτησε τον τίτλο του διδάκτορα με μια διπλωματική εργασία για την Τύχη του Giacomo Leopardi στην Ελλάδα. Έχει δημοσιεύσει κείμενα για τον Σολωμό, τον Καβάφη, τον Leopardi, τον Καζαντζάκη, τον Ελύτη και για το ελληνικό γλωσσικό ζήτημα. Τα τελευταία χρόνια εργάζεται ως λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Πόζναν της Πολωνίας.

D’Alessandri Antonio Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Roma Tre

Ο Antonio D'Alessandri είναι ερευνητής της Ιστορίας της Ανατολικής Ευρώπης στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Roma Tre και γραμματέας της Associazione italiana di studi del Sud-est europeo (AISSEE). Ασχολείται με την πολιτική και πολιτιστική ιστορία των Βαλκανίων στη σύγχρονη εποχή, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη κινημάτων και εθνικών κρατών.

Είναι συγγραφέας των βιβλίων Sulle vie dell'esilio. I rivoluzionari romeni dopo il 1848 (2015), Il pensiero e l'opera di Dora d'Istria fra Oriente europeo e Italia (2007). Έχει επιμεληθεί τους τόμους Fra neutralità e conflitto. L’Italia, la Romania e le Guerre balcaniche (2014, με τον R. Dinu), Dopo la pioggia. Gli stati della ex Jugoslavia e l'Albania (1991-2011) (2011, με τον A. Pitassio), Balcani 1908. Alle origini di un secolo di conflitti (2010, με τον A. Basciani) και Popoli e culture in dialogo tra il Danubio e l’Adriatico (2009, με τον M. Genesin).

Janion Ewa Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας

Η Ewa Roza Janion είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στη Σχολή «Artes Liberales» του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας. Η διδακτορική της διατριβή, σχετικά με τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ του Φιλελληνικού κινήματος και των συζητήσεων για την ελληνική ταυτότητα του 19ου αιώνα, άγγιξε τα ζητήματα του εθνικισμού και των αναπαραστάσεων φύλου. Τώρα η έρευνά της επικεντρώνεται κυρίως στη μοντέρνα λογοτεχνία, συγκεκριμένα στην ποίηση του Κ.Π. Καβάφη και τις πιο πρόσφατες queer ερμηνείες της. Άλλοι τομείς ενδιαφέροντός της είναι οι ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες και οι μειονοτικοί πολιτισμοί.

Barau Denys Docteur en études politiques (retraité), École des Hautes Études en Sciences Socials
Kalinowska Maria Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας

H Maria Kalinowska είναι Καθηγήτρια στη Σχολή «Artes Liberales» του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας. Είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων, μεταξύ των οποίων τα Mowa i milczenie - romantyczne antynomie samotnosci [Speech and Silence: Romantic Antinomies of Solitude] (1989), Grecja romantykow. Studia nad obrazem Grecji w literaturze romantycznej [Greece of the Romantics: Studies on the Image of Greece in Romantic Literature] (1994), Los, milosc, sacrum. Studia o dramacie romantycznym i jego dwudziestowiecznej recepcji [Fate, Love and the Sacred: Studies on Romantic Drama and Reception in the Twentieth Century] (2003), καθώς και μιας νέας έκδοσης του Journey to the Holy Land from Naples του Juliusz Slowacki (2011). Είναι επικεφαλής της συντακτικής ομάδας μιας σειράς αφιερωμένης στον Φιλελληνισμό στην Πολωνία (2007, 2012) και άλλης μίας τη Σπάρτη στον πολωνικό πολιτισμό (2014, 2015).

Σχετικές ομιλίες

Συνεδρία  VI - Η συζήτηση για την Ελληνική Επανάσταση στη δημόσια σφαίρα 02:12:42

Φεβ 06, 2021

Συνεδρία VI - Η συζήτηση για την Ελληνική Επανάσταση στη δημόσια σφαίρα

Χρυσανθόπουλος Χρήστος Κουμπουρλής Γιάννης Φούφουλας Δημήτρης Λάμπρου Μυρτώ Φουρναράκη Ελένη Καραφουλίδου Βίκυ Αγγελομάτη - Τσουγκαράκη Ελένη Σφοίνη Αλεξάνδρα

Γλώσσα: Ελληνική