Bodossaki Lectures on Demand
ΙΔΡΥΜΑ ΜΠΟΔΟΣΑΚΗ

Συνεδρία IV - Ο πυρετός της Ελληνικής Επανάστασης σε ένα κόσμο σε κίνηση

Διάλλα Άντα, Παγκράτης Γεράσιμος, Μιχαηλίδης Ιάκωβος, Γκέκας Σάκης, Γεωργοπούλου Μαρία

5 Φεβρουαρίου 2021

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 02:14:27 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 70

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 συμβαίνει σε μια περιοχή που συνταράσσεται από την ανάδυση των εθνικών κινημάτων του 19ου αιώνα. Στη γειτονική Ιταλία, αλλά και στη Βουλγαρία, τη Σερβία, τη Μολδαβία, τη Βλαχία, τη Βοσνία και άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την περίοδο αυτή υπάρχει αναταραχή που σχετίζεται με εγγενή ζητήματα της οθωμανικής διοίκησης, με τα σκιρτήματα των εθνικής αυτοδιάθεσης των λαών των περιοχών αυτών, αλλά και με τον ενθουσιασμό που δημιουργεί η Ελληνική Επανάσταση. Παράλληλα, η Επανάσταση του 1821 πυροδότησε ένα ρωμαλέο κύμα υποστήριξης υπέρ των αγωνιζόμενων Ελλήνων στην Ευρώπη και την Αμερική. Η συμπαράσταση εκφράστηκε ποικιλοτρόπως με την επίσκεψη στην Ελλάδα, με τη συμμετοχή στον Αγώνα, με την οικονομική ενίσχυση, με τη συγκρότηση φιλελληνικών επιτροπών, με την αρθρογραφία στον τύπο, με την έκδοση πολιτικών και λογοτεχνικών εντύπων, παραγωγή καλλιτεχνικών έργων εμπνευσμένων από το 1821 (εικαστικές τέχνες, μουσική, όπερα). Προβληματισμοί γύρω από τα παραπάνω ζητήματα αποτελούν ερεθίσματα μιας ευρείας, με διεπιστημονικό χαρακτήρα, συζήτησης για τα Εθνικά Κινήματα και τον Φιλελληνισμό, η οποία αναπτύχθηκε στο πλαίσιο ενός ανοικτού διεθνούς διαδικτυακού συνεδρίου που οργάνωσε το ΙΙΕ/ΕΙΕ στο πλαίσιο των εκδηλώσεων μνήμης και τιμής για την Επανάσταση του 1821.

Στο πλαίσιο της τέταρτης συνεδρίας πραγματοποιήθηκαν οι ομιλίες:

Οι Επτανήσιοι ανάμεσα σε παλιές και νέες αυτοκρατορίες στις απαρχές του «αιώνα των επαναστάσεων»
Γεράσιμος Παγκράτης

Η Επτάνησος Πολιτεία υπήρξε η πρώτη κρατική μορφή που λειτούργησε στον χώρο όπου επρόκειτο να ιδρυθεί το ελληνικό κράτος. Χάρη σε διάφορες συγκυρίες και ιδίως στην πρόσκαιρη συμμαχία Ρώσων και Οθωμανών, στο πλαίσιο του β΄ αντι-ναπολεόντειου συνασπισμού, στο Ιόνιο πέλαγος συγκροτήθηκε ένα κράτος αυτόνομο, αλλά με περιορισμένη ανεξαρτησία στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική. Όπως έχει τονιστεί, το κράτος αυτό υπήρξε μια πρόγευση ελληνικής ανεξαρτησίας, ένα πείραμα στο πλαίσιο του οποίου δοκιμάστηκαν όλα τα αναγκαία για ένα σύγχρονο κράτος συστατικά στοιχεία (σύνταγμα, κρατική γλώσσα, οικονομική πολιτική, κρατικά αναγνωρισμένη θρησκεία κ.λπ.). Η εισήγηση αυτή επικεντρώνεται στις προσλήψεις της ίδρυσης και λειτουργίας αυτού του κρατιδίου από την ελληνική και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, από τους κύκλους δηλ. εκείνους όπου θα γεννιόταν αργότερα ο φιλελληνισμός. Το ερώτημα αυτό εντάσσεται σε μια ευρύτερη συζήτηση για τις βάσεις του ευρωπαϊκού φιλελληνισμού και ιδίως για τη συμμετοχή των ίδιων των Ελλήνων στη διαμόρφωσή του.

Η Ελληνική Επανάσταση και ο Αμερικανικός Φιλελληνισμός: Η υπόθεση των ορφανών ελληνόπουλων
Ιάκωβος Μιχαηλίδης

Η ανακοίνωση εστιάζει στην περίπτωση των ελληνόπουλων, τα περισσότερα ήταν ορφανά, τα οποία μεταφέρθηκαν στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. Πρόκειται, σε μεγάλο βαθμό, για μια αδιερεύνητη πτυχή της Ελληνικής Επανάστασης και του κινήματος του Αμερικανικού Φιλελληνισμού. Τα παιδιά μεταφέρθηκαν στις ΗΠΑ και υιοθετήθηκαν από ορισμένες αμερικανικές οικογένειες. Η πλειοψηφία τους σπούδασε σε μερικά από τα κορυφαία πανεπιστήμια των ΗΠΑ, όπως το Yale και το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ καθώς και το Κολέγιο Amherst. Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών τους, μερικά από τα παιδιά παρέμειναν μόνιμα στις ΗΠΑ, ενώ άλλα επέστρεψαν στην ανεξάρτητη Ελλάδα. Η ανακοίνωση στηρίζεται σε μια εκτεταμένη αρχειακή έρευνα στα αρχεία των ΗΠΑ, ειδικά σε εκείνα των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Προσπαθεί να αναδείξει τους λόγους που οδήγησαν στη μετακίνηση των παιδιών στις ΗΠΑ, χαρτογραφεί τους τόπους καταγωγής τους και αναλύει τις συνέπειες τόσο για την ελληνική όσο και για την αμερικανική κοινωνία.

«Ελληνικός Πυρετός». Η Ελληνική Επανάσταση και η δημιουργία του Αμερικανικού Φιλελληνισμού
Σάκης Γκέκας

Ο ρόλος των αμερικανών φιλελλήνων προερχόμενων από διαφορετικό υπόβαθρο είναι ευρέως γνωστός αλλά έχει διερευνηθεί ελάχιστα με λίγες εξαιρέσεις (Earle 1927, Kaplan 1993, Repousis 1999, Hatzidimitriou 2002, Javavone 2017). Ο πολιτισμικός οριενταλιστικός λόγος υπέρ της ανεξαρτησίας άντλησε από την παράδοση της Αμερικανικής Επανάστασης και δημιούργησε μια κληρονομιά που απηχεί μέχρι σήμερα• πέρα από τον δημόσιο εγκωμιασμό του ρόλου του Howe και άλλων Αμερικανών το 2019, η εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελληνική Επανάσταση χρειάζεται να ερευνηθεί μέσα από μια αφήγηση ατομικών επιδιώξεων, εμπορικών συμφερόντων, φιλοδοξιών εξωτερικής πολιτικής και χριστιανικού ανθρωπισμού. Η ανακοίνωση αξιολογεί τα ευρήματα και τα γραπτά των αμερικανών που ταξίδεψαν, έζησαν στην Ελλάδα και έγραψαν για την Επανάσταση αλλά δεν εστιάζει στα ατομικά κίνητρα• αντιθέτως, η ανακοίνωση ερευνά την άνοδο του φιλελληνισμού και παρουσιάζει μια επισκόπηση εφημερίδων (αντλώντας από την έως τώρα αναξιοποίητη βάση δεδομένων εφημερίδων «Chronicling America»), συζητήσεις στο κογκρέσο και στη γερουσία, για να απαντήσει στα ακόλουθα ερωτήματα: Πώς η διασπορά των ειδήσεων για τον επαναστατικό πόλεμο διαμόρφωσε μια κοινή γνώμη υποστηρικτική προς την ελληνική ανεξαρτησία στις Ηνωμένες Πολιτείες; Πώς παρουσίαζαν οι εφημερίδες τις μεγάλες στιγμές και τα μεγάλα γεγονότα στην Ελλάδα; Αμερικανοί, οι οποίοι μετέβησαν στην Ελλάδα, κατέγραψαν τα γεγονότα οι ίδιοι, τα οποία κατόπιν δημοσιεύτηκαν και αναπαράχθηκαν σε όλο τον Τύπο των Ηνωμένων Πολιτειών, παίρνοντας θέση συντριπτικά υπέρ του ελληνικού σκοπού και συχνά ενάντια στην πιο άτολμη επίσημη πολιτική της χώρας τους. Τη δεκαετία του 1820 ο «ελληνικός πυρετός» παρεμβλήθηκε από την πλεύση αμερικανικής μοίρας στη Μεσόγειο εν μέσω ανησυχιών λόγω πειρατείας και αμαυρώθηκε με το σκάνδαλο των φρεγατών του 1826-27. Αμφότερα τα γεγονότα ακολούθησε μια εντεινόμενη εκστρατεία συγκέντρωσης πόρων για μια επιτυχή έκβαση του πολέμου. Ο ρόλος κάποιων ατόμων (Everett, Howe, Jarvis, Miller και άλλοι) είναι κρίσιμος και η ανακοίνωση στρέφει την προσοχή της εξίσου στο τρόπο που τα νέα από το μέτωπο του πολέμου αναπαράγονταν στις Ηνωμένες Πολιτείες, πώς διανθίζονταν και σε ποιο βαθμό αυτά τα νέα διαμόρφωσαν έναν ανθρωπιστικό λόγο, που αποτέλεσε κληρονομιά για πολλές άλλες «αποστολές» στην ιστορία των ΗΠΑ έκτοτε. Η ανακοίνωση ερευνά τον ακτιβισμό ορισμένων παραγόντων, που υπηρετούσαν στον στρατό, δραστηριοποιούνταν στη συγκέντρωση χρημάτων ως διαμορφωτές κοινής γνώμης και ερασιτέχνες ιστορικοί, για να προσφέρει βαθύτερη κατανόηση των διαφοροποιήσεων και να παρέχει νέες προσεγγίσεις και ερμηνείες για τον φιλελληνισμό στις Ηνωμένες Πολιτείες ως διεθνικό κίνημα.

Απόηχοι του Αγώνα στην Αμερική. Η Επανάσταση του 1821 επί σκηνής
Μαρία Γεωργοπούλου

Η απήχηση της Ελληνικής Επανάστασης στην Αμερική είναι ένα θέμα που ακόμα δεν έχει μελετηθεί διεξοδικά. Η παρουσίαση μου επικεντρώνεται σε δύο θεατρικά έργα γραμμένα από αμερικανούς συγγραφείς τα οποία παίχτηκαν στην Αμερική και στο Λονδίνο το 1822. Πρωταγωνιστής και των δύο έργων είναι ο Αλή Πασάς (1740-24 ιανουαρίου 1822), ο οποίος συνέβαλε αποφασιστικά, αν και άθελά του, στον αγώνα των Ελλήνων για την ανεξαρτησία τους αρχικά λόγω της επιρροής που είχε στο Λόρδο Βύρωνα. Τα δύο αγγλικά μελοδράματα είναι: Η Ελληνίδα αιχμάλωτη (The Grecian captive) ή Η πτώση της Αθήνας (The Fall of Athens) του Μορντεκάι Νόα (1785-1851) και το Αλή Πασάς ή το Δαχτυλίδι (Signet Ring) του John Howard Payne (1791-1852), που έζησε για πολλά χρόνια στο Λονδίνο.

Τα δύο έργα γράφτηκαν και παίχτηκαν αμέσως μετά το θάνατο του Αλή Πασά όσο η Ελληνική Επανάσταση ήταν ακόμη στο αρχικό της στάδιο. Ο κακός Αλή Πασάς και η όμορφη Ελληνίδα αιχμάλωτη που προσπαθεί να αποφύγει την οργή και τις παρενοχλήσεις του για να σμίξει με τον αγαπημένο της, προσφέρουν τα απαραίτητα στοιχεία αγριότητας, αισθησιασμού, εξωτισμού και δράσης για ένα επιτυχημένο μελόδραμα. Και τα δύο έργα μεταλλάσσουν την ιστορία του Αλή Πασά για να τονίσουν θέματα που πιστεύουν ότι θα έχουν μεγαλύτερη απήχηση στο θεατρόφιλο κοινό. Ο Νόα μεταφέρει τη δράση του Αλή Πασά από τα Γιάννενα στην Αθήνα ενώ στο φινάλε της παράστασης δημιουργεί μια φανταστική αλληγορική σκηνή θριάμβου όπου ενώνουν τις φωνές τους φημισμένοι αρχαίοι Έλληνες και σύγχρονοι επαναστάτες συμπεριλαμβανομένων και Αμερικανών. Η κατάληξη του έργου του Payne θέλει τον Αλή Πασά να αυτοπυρπολείται στο φρούριο των Ιωαννίνων για να μην πέσει ο ίδιος και τα πλούτη του στα χέρια του Σουλτάνου.

Η ανάλυση των χαρακτήρων, των ονομάτων που παραπέμπουν σε ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης και κακούς Οθωμανούς, καθώς και των γεωγραφικών και ιστορικών αναφορών στα δύο έργα προσφέρουν ενδιαφέροντα στοιχεία για την απήχηση των γεγονότων του ’21 στην μακρινή Αμερική, για την πρόσληψη εξωτικών στερεοτύπων και για τον αντίκτυπο του αγώνα της ανεξαρτησίας στο αμερικανικό και αγγλικό κοινό.

Διάλλα Άντα Καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Θ.ΙΣ.ΤΕ., Α.Σ.Κ.Τ. - Πρόεδρος, Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες

Η Δρ. Άντα (Αντωνία) Διάλλα είναι Καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Διδάσκει επίσης στο ΠΜΣ “Εικαστικές Τέχνες” του Εικαστικού Τμήματος της ΑΣΚΤ καθώς και στο ΠΜΣ του Τμήματος Θεωρίας και Κριτικής της Τέχνης. Διδάσκει, ακόμη, Ευρωπαϊκή Ιστορία στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Στο παρελθόν έχει διδάξει Ιστορία της Ευρώπης, της Ανατολικής Ευρώπης και της Ρωσίας κατά το 19ο αιώνα στα Πανεπιστήμια της Κρήτης και της Θεσσαλίας. Είναι Πρόεδρος του Κέντρου Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Από το 2004 έως το 2009 υπήρξε διευθύντρια του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στην Ιστορία της Ρωσίας και της Ευρώπης κατά το 19ο και 20ό αιώνα (με έμφαση στη Διεθνική Ιστορία, την Αυτοκρατορία και τον Εθνικισμό), την Ιστορία των Ανθρωπιστικών Επεμβάσεων και του Ανθρωπισμού κατά το 19ο αιώνα και την Ιστορία της Ιστοριογραφίας.

Παγκράτης Γεράσιμος Καθηγητής, Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας, ΕΚΠΑ

Ο Γεράσιμος Δ. Παγκράτης (Κέρκυρα, 1970) είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ (Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας), όπου διδάσκει Ιστορία και Πολιτισμό της Ιταλίας και του Βενετοκρατούμενου Ελληνισμού, και μέλος ΣΕΠ στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο (Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης). Μελέτες του για τις ναυτιλιακές επιχειρήσεις των ελλήνων υπηκόων της Βενετίας, τα λατινικά μοναστικά τάγματα στο βενετικό «Κράτος της Θάλασσας», καθώς και την οικονομική και κοινωνική ιστορία της Επτανήσου Πολιτείας έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και διεθνή επιστημονικά περιοδικά με κριτές, πρακτικά συνεδρίων και συλλογικούς τόμους. Είναι συγγραφέας των βιβλίων Οι εκθέσεις των Βενετών Βαΐλων και Προνοητών της Κέρκυρας (16ος αι.) [ΕΙΕ/ΙΒΕ, Αθήνα 2008], Εκκλησία και Κράτος στα βενετικά νησιά του Ιονίου Πελάγους [Παπαζήσης, Αθήνα 2009], Οι κληρονομιές των Βενετών: συνέχειες και ασυνέχειες στα νησιά του Ιονίου Πελάγους (τέλη 18ου αι.-αρχές 19ου αι.) [Παπαζήσης, υπό έκδοση], και επιστημονικός επιμελητής στην ελληνική μετάφραση του βιβλίου του Fre­deric Ch. Lane, Βενετία, η θαλασσοκράτειρα [Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2007].

Μιχαηλίδης Ιάκωβος Καθηγητής, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης υπηρετεί ως Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας. Την ακαδημαϊκή χρονιά 2012-2013 υπηρέτησε ως Επισκέπτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιου της Κύπρου. Tην ακαδημαϊκή χρονιά 2019-2020 έλαβε υποτροφία από το Ίδρυμα Fulbright και υπήρξε Επισκέπτης Ερευνητής στο George Washington University. Την ίδια χρονιά υπήρξε Ακαδημαϊκός Επισκέπτης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Έχει εργασθεί ως Εμπειρογνώμονας για τα Δυτικά Βαλκάνια στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι προϊστάμενος του Ερευνητικού Κέντρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και μέλος πολλών ελληνικών και ευρωπαϊκών επιστημονικών δικτύων και οργανώσεων, όπως το ευρωπαϊκό θεματικό δίκτυο ιστορίας Clioh/Cliohnet. Ήταν ιστορικός σύμβουλος (μαζί με τον καθηγητή Θάνο Βερέμη) της τηλεοπτικής σειράς του ΣΚΑΙ «1821», του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Twice a Stranger» που προβλήθηκε από την τηλεόραση της ΝΕΤ και του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Η δεκαετής εξόρμηση της Ελλάδας 1912-1923» το οποίο προβλήθηκε από το Cosmote History. Έχει, επίσης, επιμεληθεί τα ιστορικά αφιερώματα του ραδιοφώνου του ΣΚΑΙ 100,3 με θέμα τους Βαλκανικούς Πολέμους, την Μικρασιατική Εκστρατεία, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο Πόλεμο.

Γκέκας Σάκης Αναπληρωτής Καθηγητής, Hellenic Heritage Foundation, Έδρα Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, Τμήμα Ιστορίας, Πανεπιστήμιο York

Ο Σάκης Γκέκας σπούδασε στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και το Πανεπιστήμιο του Έσσεξ (Μ.Α., Ph.D.) και δίδαξε στο London School of Economics, στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο και στο Πανεπιστήμιο του Μάνστεστερ. Το 2009 ανέλαβε την Έδρα Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας του Hellenic Heritage Foundation στο Πανεπιστήμιο York, στο Tορόντο, όπου διδάσκει Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία. Έχει δημοσιεύσει το βιβλίο Xenocracy. State, Class, and Colonialism in the Iοnin Islands, 1815-1864 (Berghahn 2017), και άρθρα για την ιστορία των Επτανήσων, για την αποικιοκρατία στη Μεσόγειο και την οικονομική ιστορία του ελληνικού κράτους. Διευθύνει το Αρχείο Ελληνο-Καναδικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του York.

Γεωργοπούλου Μαρία Διευθύντρια, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα

Η Μαρία Γεωργοπούλου σπούδασε αρχαιολογία, ιστορία και ιστορία της τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τη Σορβόννη και το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες από όπου πήρε διδακτορικό τίτλο σπουδών στην Ιστορία της Τέχνης. Δίδαξε επί σειρά ετών στο Πανεπιστήμιο του Yale των Η.Π.Α. όπου και ίδρυσε το Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών. Aπό το 2004 είναι διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Το βιβλίο της Venice’s Mediterranean Colonies: Architecture and Urbanism [Οι μεσογειακές αποικίες της Βενετίας. Αρχιτεκτονική και πολεοδομία] κυκλοφόρησε το 2001 από τον εκδοτικό οίκο του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ. Έχει δημοσιεύσει πολλές μελέτες σε επιστημονικά περιοδικά και καταλόγους εκθέσεων. Έχει διακριθεί με υποτροφίες από τα αμερικανικά ιδρύματα Φούλμπραϊτ, Mellon, Dumbarton Oaks, Getty και National Humanities Center. Τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στις σχέσεις μεταξύ τέχνης και οικονομίας κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα καθώς και στην ανταλλαγή τεχνοτροπιών και τεχνικών ανάμεσα στη βυζαντινή, ισλαμική και δυτική μεσαιωνική τέχνη. Είναι μέλος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος.

Σχετικές ομιλίες

Συνεδρία  VI - Η συζήτηση για την Ελληνική Επανάσταση στη δημόσια σφαίρα 02:12:42

Φεβ 06, 2021

Συνεδρία VI - Η συζήτηση για την Ελληνική Επανάσταση στη δημόσια σφαίρα

Χρυσανθόπουλος Χρήστος Κουμπουρλής Γιάννης Φούφουλας Δημήτρης Λάμπρου Μυρτώ Φουρναράκη Ελένη Καραφουλίδου Βίκυ Αγγελομάτη - Τσουγκαράκη Ελένη Σφοίνη Αλεξάνδρα

Γλώσσα: Ελληνική