Bodossaki Lectures on Demand
ΙΔΡΥΜΑ ΜΠΟΔΟΣΑΚΗ

Η Φωνή Πέραν της Γλώσσας. το ανέκφραστο στοιχείο στο έργο του Οδυσσέα Ελύτη

Rhedin Ingemar

2 Νοεμβρίου 2011

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 29:23 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 1491
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /
Ομιλητές
Rhedin Ingemar

Γλώσσα
Ελληνική

Ημερομηνία
02/11/2011

Διάρκεια
29:23

Εκδήλωση
Συμπόσιο: "Ο Εικοστός αιώνας στην ποίηση του Ελύτη. Η ποίηση του Ελύτη στον εικοστό πρώτο αιώνα"

Χώρος
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Διοργάνωση
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών - Megaron Plus

Κατηγορία
Λογοτεχνία

Ετικέτες
Οδυσσέας Ελύτης

ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ — σαν µια των ψυχικών αντίληψεων διατυπωµένη στην γλώσσα — ενυπάρχει ένα ανέκφραστο πεδίο κι η ίδια η ποιήση φαίνεται να είναι το µόνο όπλο, που µπορεί να δαµάζει την γλώσσα — και µέσω της ίδιας γλώσσας — να ανοίγει ο δρόµος στην αποκάλυψη λεπτών ψυχικών καταστάσεων. Ο Ελύτης περιγράφει το φαινόµενο σαν ένα «σπινθήρα που τινάζουν εκάστοτε δύο λέξεις κατάλληλα τοποθετηµένες.» Αλλού µιλαεί για την ποιητική νοηµοσύνη, τη ποιητική µατιά. Σε ενα δοκίµιο παρουσιάζει αυτό το βασικό ζήτηµα που αγγίζει το Eίναι, της ποιητικής του αντίληψης: «Ετσι, αν καί δε µ΄ εγκαταλείπει εύκολα η εντύπωση της µέρας που µε βρήκε, κάπως ξαφνιασµένο, να πρωταντικρίζω το βιβλιαράκι των Ωδών, κρέµοµαι πάντοτε από την αµφιβολία εάν ήταν ο τόνος της φωνής του Ανδρέα Κάλβου περισσότερο, ή τα θέµατα κι οι ιδέες του που ήξεραν από µιάς αρχής να µε γοητέψουν.»

Υπάρχει εξάλλου όμως στη γλώσσα κάτι το τόσο στιγµαίο σαν µια κλεφτή µατιά ή ένα άγγισµα χεριού και η σύλληψη αυτού στο γραπτό είναι ύβρις. Μοιάζει περισσότερα µε εναν άγγελο που µόλις πέρασε. Η λέξη είναι µία προσωρινά τυχαία κατοικία της φωνής αυτής. Γράφει: «Μιλώ για κάτι που είναι και όχι. Κείνο το καίριο κι ένα, που το βρίσκεις σε µία πρώτη σελίδα κοριτσιού κι ώσπου να το ΄ξηγήσεις, χάνεται.»

Ο τόνος αυτός δεν πρέπει να συγχέεται µε τον γραµµατικό τονισµό, τις µελωδικές και δυναµικές µεταβολές της φωνής, που είναι αναγκαίες για να εµφανιστεί η δοµή της πρότασης¹. Ο Ελύτης συγκρίνει το ανέκφραστο με το κενό, που λάμψει ανάμεσα στους λίθους σε ένα ψιφιδοτό, αυτό το ανέκφραστο κάτι που ολοκληρώνει το έργο. Εποµένως το ανέκφραστο δίνει στο κείµενο φωνή. Πρόκειται για αγγίσµατα τόσο ευαίσθητα, ώστε να µη µπορέσουν να εκφραστούν στη γλώσσα, αφού συνίστανται από τη βαθιά ιδιαιτερότητα, που είναι αδύνατον να µετρηθεί ή να διασαφηνιστεί, αλλά που αστράφτει ανάµεσα σε δύο διαφορετικές λέξεις και συνοψίζουν το σύνολο, δηλαδή δίνουν το µοναδικό τούτο χρώµα, το οποίο αποκαλύπτει τον δηµιουργό.

«Το να ακούσεις την φωνή αυτή δεν είναι να καταλάβεις το ’ανέκφραστό’ αυτό, γιατί πώς να κατάλάβεις κάτι που δεν διατύπωνεται; Μοιάζει περισσότερο µε το να το δέχεσαι σαν µια ψηλάφιση. Μια αξιόπιστη φωνή αφήγησης, αντιστοιχεί στην κεντρική προοπτική της ζωγραφικής. Κάθε λογοτεχνική κατασκευή ορίζει ένα σηµείο, απ’ όπου το σύνολο αφήνεται να γίνει αντικείµενο στοχασµού. Το να διαβάζει κανείς ένα έργο είναι όµοιο µε το να αφουγκράζεται κάποιον τόνο στο βάθος, ο οποίος τόνος αναµιγνύεται µε όλους τους τονισµούς, µια απουσία ειρωνείας, που κατέχει καθε κείµενο, αν και µόνο έξω από τον εαυτό του, σαν ένα ελλειπτικό κέντρο που κείται στο ανέκφραστο. Όπως ο χορευτής µε το βήµα του µετατρέπει τη δύναµη ενός µυ σε µορφή», συνεχίσει, «ο οµιλητής αφήνει τις φωνές και τις κινήσεις του να περάσουν από το επίπεδο της ύλης και να γίνουν σηµείο. Ο τόνος ήδη βρίσκεται στο σώµα και ψάχνει µια ένωση µε τη γλώσσα.

Rhedin Ingemar Φιλόλογος, μεταφραστής/συγγραφέας, εκδότης (Solna)

Ο Ingemar Rhedin πραγματοποίησε μουσικές σπουδές στο Konservatorium für Musik und Dramatische Kunst στη Βιέννη και στη συνέχεια σπουδές φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Lund στην Ουψάλα και στην Στοκχόλμη. Ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή το 1974 πάνω στην Συγκριτική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης. Το 1975 έφυγε από το Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης για να προωθήσει την ελληνική ποίηση και μουσική. Έχει συνεργαστεί με το Μίκη Θεοδωράκη, το Μάνο Χατζιδάκη και τον Νίκο Ξανθούλη. Είναι επισκέπτης καθηγητής συγκριτικής λογοτεχνίας και θεωρίας της μουσικής σε διαφορετικά πανεπιστήμια και σχολεία, μεταξύ των οποίων και το Πανεπιστήμιο της Αθήνας, της Πάτρα, το Πανεπιστήμιο Sapienza στη Ρώμα, και στη Στοκχόλμη.

Έχει διατελέσει Διευθυντής πολιτισμού στο Gothenburg και το Bohuslän, γραμματέας για την Λυρική Σκηνή του Gothenburg, Σύμβουλος στο Εθνικό Concert Institute της Στοκχόλμης, Πρόεδρος της Εθνικής Ένωσης Χορωδιών στη Σουηδία (KÖRSAM), μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσικής της Σουηδίας, Ιδρυτής και Πρόεδρο του «Ιδρύματος Μίκης Θεοδωράκης» κ.α. Το 1990 διετέλεσε Διευθυντής της Εταιρείας Πολιτιστικών Παραγωγών «Άξιον τέχνης» Solna, ενώ από το 1999 μέχρι το 2005 υπήρξε μέλος της Συμβουλευτικής Ομάδας για το Σουηδικό Ίδρυμα Συγγραφέων.


Έχει τιμηθεί με πληθώρα βραβείων, μεταξύ των οποίων αυτό της Σουηδικής Ακαδημίας για τη μετάφραση του «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη και το 2003 το πρώτο Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης της Ακαδημία Αθηνών. Το 1996 δέχτηκε το «Χρυσό Σταυρό του Τάγματος της Τιμής» από το Ελληνικό Κράτος.

Σχετικές ομιλίες