Bodossaki Lectures on Demand
ΙΔΡΥΜΑ ΜΠΟΔΟΣΑΚΗ

Ιστορίες για τα μπλε του ουρανού, του νερού και της γης

Παναγιωτοπούλου Στέλλα, Δαγκλής Γιάννης, Κωνσταντίνου Ιωάννα

8 Μαρτίου 2017

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 55:56 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 933
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /

Στον κύκλο συναντήσεων "Ιστορίες των Χρωμάτων", με αφορμή ένα χρώμα ανιχνεύονται οι διαδρομές των χρωμάτων στο γεωγραφικό χώρο της Ελλάδας και στον ευρύτερο πολιτισμικό χώρο του ελληνισμού.
 

Προσκεκλημένοι είναι καλλιτέχνες και ειδικοί από διαφορετικά επιστημονικά πεδία.  Στόχος  των συναντήσεων είναι η διέγερση και η διεύρυνση της αντίληψης, προσεγγίζοντας τα χρώματα από πολλούς διαφορετικούς δρόμους. 

Ούλτραμαρίν,  ώχρες, χονδροκόκκινο, πορφύρα, ίντιγκο, βερμιγιόν, κίτρινο καδμίου, πράσινη γη… Ονόματα εξωτικά χρωστικών ουσιών που έχουν πίσω τους ιστορία αιώνων. 

Τα χρώματα μαγευτικά και αισθησιακά από τη φύση τους κουβαλούν μύθους και ιστορίες.
 

Ως αντικείμενο μελέτης ωστόσο παρουσιάζουν ιδιαίτερες δυσκολίες.
 

Η φύση των χρωμάτων είναι  αλληλένδετη με το φως και άρα είναι αντικείμενο της φυσικής. Σε επίπεδο φυσιολογίας η  αντίληψη του χρώματος είναι υποκειμενική, σύνθεση του ανθρώπινου εγκεφάλου σε συνεργασία με τον μηχανισμό της όρασης και έτσι εμπίπτει στις αρμοδιότητες των επιστημών του εγκεφάλου. Από μια άλλη σκοπιά  η αντίληψη του χρώματος  σε μια κοινωνία είναι  αποτέλεσμα συμβάσεως και χωρίς σταθερή διαπολιτισμική αξία και η μελέτη της εμπίπτει στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Και φυσικά τα χρώματα είναι αλληλένδετα με τη τέχνη και την ιστορία της.
 

Τα χρώματα διαπερνούν όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής και γι’ αυτό η ιστορία του χρώματος είναι ένα θέμα πολύ ευρύτερο από την ιστορία της ζωγραφικής.
 

Για όλους αυτούς τους λόγους  αρχιτέκτονες, ζωγράφοι, ιστορικοί και ιστορικοί τέχνης, φυσικοί, χημικοί, αρχαιολόγοι, γεωλόγοι βρίσκονται αενάως αντιμέτωποι με τη πρόκληση και τη γοητεία των χρωμάτων.

Ιστορίες για τα μπλε του ουρανού, του νερού και της γης

Στη δεύτερη συνάντηση του κύκλου ομιλητές ήταν ο Καθηγητής του τμήματος Φυσικής του ΕΚΠΑ, Ιωάννης Δαγκλής με θέμα "Γιατί είναι μπλε ο ουρανός;" και η εικαστικός, Ιωάννα Κωνσταντίνου με θέμα "Το μπλε χρώμα στη ζωγραφική". Την εκδήλωση ανοίγει η Στέλλα Παναγιωτοπούλου μιλώντας για "Τα μπλε της γης, τα μπλε της κοινωνίας". Όπως όλα τα χρώματα έτσι και το μπλε γράφει τις δικές του ιστορίες τόσο στη φύση και στη τέχνη όσο και στη κοινωνία. Το χρώμα είναι , μεταξύ άλλων, μια πολιτισμική κατασκευή αφού η  κοινωνία διαμορφώνει την αντίληψή μας για τα χρώματα, τους δίνει ονόματα και ορισμό και κατασκευάζει τους συμβολικούς χρωματικούς της κώδικες. Οι πορφυρογέννητοι στο Βυζάντιο είχαν σχέση με την ειδική αξία της πορφύρας σα χρώμα την εποχή εκείνη. Οι μπλε και οι χακί στολές του στρατού, της αεροπορίας, της αστυνομίας και εν γένει των δυνάμεων της τάξεως είναι επίσης μια συμβολική χρήση του χρώματος. Μέσα από αυτό το πρίσμα έχει νόημα και η Ιστορία των Χρωμάτων που βρίθει ωστόσο προβλημάτων μεθοδολογικών, επιστημολογικών και άλλων. Ο Μισέλ Παστουρώ , διεθνώς αναγνωρισμένος ιστορικός των χρωμάτων,  κατέγραψε τη κοινωνική ιστορία του μπλε – και των διαφόρων χρωστικών ουσιών όπως η ίσατις και το ίντιγκο- στη Δυτική Ευρώπη από τον 12ο αιώνα και μετά. Υπάρχουν όμως ακόμα πολλές άλλες ιστορίες χρωμάτων που δεν έχουν ακόμα γραφτεί.
 

Στη συνέχεια, ακολουθεί ο Ιωάννης Δαγκλής, ο οποίος καλείται να απαντήσει τα εξής ερωτήματα:
Γιατί είναι μπλε ο ουρανός;
 

Σε τι οφείλεται το εντυπωσιακό μπλε χρώμα του ουρανού; Προφανώς όχι σε κάποια χρωστική ουσία, διότι αν ήταν αυτός ο λόγος, θα ήταν πάντα μπλε – κι όχι κοκκινωπός στο ηλιοβασίλεμα και λευκός όταν είναι συννεφιασμένος. Αρχικά θα αναφερθούμε στα χρώματα των αντικειμένων – γιατί τα φύλλα είναι πράσινα; γιατί τα καρότα είναι πορτοκαλί; - και μετά θα εξηγήσουμε τα χρώματα του ουρανού.

Τέλος, η Ιωάννα Κωνσταντίνου, αναφέρει για το μπλε χρώμα στη ζωγραφική:

Ένα από τα τρία βασικά χρώματα της ζωγραφικής, το μπλε, χρησιμοποιείται ήδη από το 5000 πΧ στην Αίγυπτο, Μεσοποταμία, Περσία, αργότερα και στην Ελλάδα. Το μπλε της Αιγύπτου (μίγμα πυρίτιου, ασβέστιου, χαλκού) βρίσκεται στα ταφικά μνημεία των Φαραώ και στον Ελλαδικό χώρο στα Μινωικά ανάκτορα το Ακρωτήρι Θήρας, σε αγάλματα, κεραμικά και σε Μακεδονικούς τάφους.

Το ίντιγκο, άλλη αρχαία βαφή (4000 πΧ), προέρχεται από την Κίνα, τις Ινδίες και αργότερα από την Αίγυπτο.  Ασταθής, φυτική βαφή, δίνει σκούρο μπλε. Πολυτιμότερο μπλε της αρχαιότητας είναι ο ημιπολύτιμος λίθος λάπις λάζουλι. Μετονομάζεται σε ουλτραμαρίνα επί Μ. Αλεξάνδρου.
 

Ρωμαϊκή και Βυζαντινή τέχνη συνεχίζουν την παράδοση των μπλε σε τοιχογραφίες και ζωγραφική σε ξύλο. Η Ιταλική Αναγέννηση εμπλουτίζει τα χριστιανικά θέματα με μυθολογικά , συμβολικά και με  πορτραίτα, όπου το μπλε δεσπόζει. Η ζωγραφική τέχνη αναζητά διαρκώς  νέα υλικά. Οι Ολλανδοί (16ος αι.) παρασκευάζουν μπλε κοβαλτίου από θρυμματισμένο γυαλί.


Το 19ο αι. εμφανίζονται νέα συνθετικά χρώματα. Ρομαντισμός και Κλασσικισμός ξεχνά τα αρχαία πολύτιμα μπλε και χρησιμοποιεί συνθετικά. Ο 20ος αι. θεοποιεί, ενίοτε, το μπλε χρώμα και δημιουργεί έργα μονοχρωματικά. (Μπλε περίοδος Πικάσσο, Ύβ Κλάιν). Οι δικοί μας Παρθένης και Μαλέας δουλεύουν τα μπλε με διαφάνειες ή με πάστα.  Μόραλης και Κοκκινίδης επιλέγουν συχνά  το μπλε για να εκφραστούν.


Στη δική μου ζωγραφική του φανταστικού τοπίου, το μπλε κυριαρχεί συχνά σε όλο τον πίνακα, ενώ στα πρόσφατα έργα, γίνεται φωτεινότερο και περιορίζεται σε μερικές μόνο περιοχές. Συνδυάζεται με πορτοκαλί και κόκκινα, ώστε να εκφράζεται η ένταση της επιθυμίας για επιστροφή στη Φύση.


Παναγιωτοπούλου Στέλλα Κοινωνιολόγος, Δημοσιογράφος

Πήρε το πτυχίο της και το μεταπτυχιακό της στην Ιστορία και τη Κοινωνιολογία από το London School of Economics.

Αφού δίδαξε δώδεκα χρόνια Κοινωνιολογία και Πολιτική σε αγγλόφωνα κολλέγια στην Αθήνα μπήκε στη δημοσιογραφία όπου είχε ως ειδικό αντικείμενο την Υγεία αλλά και το Σώμα τα οποία προσέγγισε τόσο από την οπτική των θετικών επιστημών όσο και από την οπτική των Πολιτισμικών Σπουδών.

Ανασχεδίασε και ήταν αρχισυντάκτρια του περιοδικού Healthy Way (ένθετο στην οικον. εφημερίδα Εξπρές) από το 2006 έως το 2009.

Ήταν Συντονίστρια των Διεθνών Επιστημονικών Επιτροπών  των συνεδρίων  «1ο Παγκόσμιο Συνέδριο Νεοελληνικών Σπουδών» (3-5 Ιουλίου 2008)  και «Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών» (25-27 Ιουνίου 2009) στα πλαίσια του Συνεδριακού Κύκλου «Ελλάδα στον Κόσμο» που είχε τότε διοργανώσει ο Δήμος Αθηναίων.

Από το 2011 ασχολείται και με τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ ως ερευνήτρια και σεναριογράφος.

Έχει εκδώσει δυο μυθιστορήματα στις εκδόσεις Το Ροδακιό.

Δαγκλής Γιάννης Καθηγητής Διαστημικής Φυσικής, Τμήμα Φυσικής, ΕΚΠΑ - Πρόεδρος, Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος - Διευθυντής, Γεροσταθοπούλειο Πανεπιστημιακό Αστεροσκοπείο Αθηνών

Ο Ιωάννης Α. Δαγκλής ειναι Καθηγητής Διαστημικής Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διαστήματος και Διευθυντής του Γεροσταθοπούλειου Πανεπιστημιακού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Έχει εργαστεί σε Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα της Γερμανίας, της Ιαπωνίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, και διετέλεσε Διευθυντής του Ινστιτούτου Διαστημικών Εφαρμογών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών για μια οκταετία. Είναι Τακτικό Μέλος της Διεθνούς Αστροναυτικής Ακαδημίας και μέλος επιτροπών εμπειρογνωμόνων της NASA, της αντίστοιχης ευρωπαϊκής ESA, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της Ακαδημίας της Φινλανδίας και άλλων εθνικών οργανισμών έρευνας. Έχει συμμετάσχει στον σχεδιασμό και την επιστημονική ανάλυση των παρατηρήσεων 15 ευρωπαϊκών και αμερικανικών διαστημικών αποστολών και έχει διατελέσει Επιστημονικός Υπεύθυνος 21 διεθνών και 8 εθνικών ερευνητικών προγραμμάτων, με πιο πρόσφατο το SafeSpace – ένα από τα τρία προγράμματα που επιλέχθηκαν το 2019 για χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω της δράσης Space Weather του Horizon 2020. Το δημοσιευμένο έργο του περιλαμβάνει 5 βιβλία διαστημικής φυσικής και 100 άρθρα σε περιοδικά με κριτές με περισσότερες από 5.400 αναφορές.

Κωνσταντίνου Ιωάννα Εικαστικός

Η Ιωάννα Κωνσταντίνου γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε αρχικά στη Σχολή Δοξιάδη διακόσμηση εσωτερικών χώρων με τον Δ. Μυταρά, τον Π. Ζουμπουλάκη, τον Μ. Λοβέρδο, κ.ά. Συνέχισε με ζωγραφική στην ΑΣΚΤ της Αθήνας με δάσκαλους τον Ι. Μόραλη και τον Δ. Κοκκινίδη. Με τετραετή υποτροφία της Γαλλικής Κυβέρνησης σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Paris I (MST)  ιστορία  τέχνης και συντήρηση έργων τέχνης. Επέστρεψε στην Αθήνα το 1985 και ασχολήθηκε επί μία δεκαετία με τη συντήρηση χαρτιού και αρχείων. Συνεργάστηκε με το ΕΛΙΑ, με πολλές Βιβλιοθήκες, Αρχεία και με το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης ιδρύοντας το εργαστήριο συντήρησης χειρογράφων του Ιστορικού Αρχείου του ΜΙΕΤ. Δίδαξε στο ΤΕΙ Αθήνας στο Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης ως επίκουρη καθηγήτρια. Έκδωσε (MIET, 1988) Το Χειρόγραφο, το Βιβλίο και τα Ιστορικά Αρχεία.

Με τις γνώσεις που έχει αποκτήσει στην τεχνολογία και αντοχή των υλικών, επιλέγει να χρησιμοποιεί στη ζωγραφική της μόνο χειροποίητο χαρτί, λινό καμβά και χρώματα σταθερά στο χρόνο. Συνεργάζεται με τη Depot Art Gallery στην Αθήνα, τη S9 Gallery στο Όσλο και τη STEINER Gallery στη Βιέννη.

Ιστότοπος της Ιωάννας Κωνσταντίνου

Σχετικές ομιλίες