Bodossaki Lectures on Demand

Γι’ Αλεξανδρινό γράφει Αλεξανδρινός: Η αρχαία Αλεξάνδρεια στην ποίηση του Καβάφη

Χανιώτης Άγγελος

30 Οκτωβρίου 2019

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 00:50:52 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 407
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /

Τα 33 ποιήματα του Καβάφη με ιστορικό υπόβαθρο την αρχαία Αλεξάνδρεια αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης ποιητικής δημιουργίας που χρησιμοποιεί την αρχαιότητα ως σκηνικό, όπου αρχαίες μορφές πρωταγωνιστούν στο διαχρονικό δράμα της φευγαλέας αγάπης, της πρόσκαιρης ομορφιάς και της ακαταμάχητης φθοράς. Διαδραματίζονται σε εποχές προσεκτικά επιλεγμένες: στα χρόνια των παρακμιακών Πτολεμαίων, τα τελευταία χρόνια της βασιλείας της Κλεοπάτρας, τη ρωμαιοκρατία και την ύστερη Αρχαιότητα. Μιλούν για την αλαζονεία και τη θεατρικότητα της εξουσίας, τις ραδιουργίες των αυλικών, τα βαρβαρίζοντα ελληνικά των ημιμαθών και ανθρώπινες σχέσεις που ραγίζει η σύγκρουση των θρησκειών. Στην αρχαία Αλεξάνδρεια θέλγει τον Καβάφη η ζωή σε μια πόλη που σε προκαλεί να διαβείς τα σύνορα της γλώσσας, του πολιτισμού, της θρησκείας, της κοινωνικής τάξης και του κοινωνικά αποδεκτού ερωτισμού. Οι Αλεξανδρινοί με τους οποίους αισθάνεται να τον συνδέει μια κοινή ταυτότητα, είναι οι άνθρωποι που δίνονται στον ηδονισμό και τα πάθη, όσο κι αν το πληρώνουν. Στο Για τον Αμμόνη ορμηνεύει τον ποιητή να γράψει στίχους που «νάχουν, ξέρεις, από την ζωή μας μέσα των, | που κι ο ρυθμός κ' η κάθε φράσις να δηλούν | που γι' Αλεξανδρινό γράφει Αλεξανδρινός». Επιδεικνύει απαράμιλλη ικανότητα στο να κατανοεί ουσιώδη χαρακτηριστικά των ιστορικών περιόδων που πραγματεύεται. Επισημαίνοντας τη θεατρική συμπεριφορά πολιτικών προσώπων, την πολυπολιτισμικότητα, τα ασαφή σύνορα των θρησκειών στην ύστερη αρχαιότητα και τη σημασία του πολιτισμού για το συναίσθημα και την ταυτότητα βρίσκεται έναν αιώνα πιο μπροστά από τους ακαδημαϊκούς ιστορικούς της εποχής του. Τα ποιήματα για την αρχαία Αλεξάνδρεια έχουν διττή σημασία για την κατανόηση της καβαφικής ποίησης. Από τη μια πλευρά μας επιτρέπουν να δούμε την ιστορική σκέψη του Καβάφη και τον τρόπο που γονιμοποιεί με φαντασία τη βαθιά γνώση των γραμματειακών πηγών και των επιγραφών και από την άλλη να διακρίνουμε τη συνάφεια ερωτικής και ιστορικής ποίησης. Ακριβώς όπως τα ερωτικά του ποιήματα είναι κατά κάποιο τρόπο επιτύμβια επιγράμματα ερωτικών σχέσεων, έτσι και τα ιστορικά του ποιήματα είναι επιτάφιοι ενός παρελθόντος που, αν και αμετάκλητα νεκρό, τροφοδοτεί τη φαντασία και τη σκέψη μας και μας γεμίζει με πόθο για κάτι μακρινό και χαμένο.

Χανιώτης Άγγελος Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών, Institute for Advanced Studies at Princeton, School of Historical Studies

O Άγγελος Χανιώτης είναι καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στο Institute of Advanced Study του Πανεπιστημίου Princeton.

Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Χαϊδελβέργης, όπου αναγορεύθηκε διδάκτωρ Αρχαίας Ιστορίας το 1984 και υφηγητής το 1992. Διετέλεσε Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στα Πανεπιστήμια της Νέας Υόρκης και της Χαϊδελβέργης, όπου χρημάτισε και Αντιπρύτανης και Εταίρος του All Souls College της Οξφόρδης. Από το 2010 κατέχει την έδρα Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στο Ινστιτούτο Ανωτάτων Σπουδών στο Πρίνστον.

Το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει πλήθος επιστημονικών άρθρων, επιμελειών και μονογραφιών σχετικά με ζητήματα επιγραφικής, της ιστορίας του πολιτισμού, της κοινωνίας και της οικονομίας του ελληνιστικού κόσμου και των ανατολικών επαρχιών της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Εδώ και χρόνια είναι συνεργάτης των ανασκαφών του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης στην αρχαία πόλη της Αφροδισιάδας στη Μικρά Ασία, όπου μελετάει το επιγραφικό υλικό και έχει συγγράψει πλείστα σχετικά άρθρα. Έχει συμμετάσχει σε ανασκαφές στο Καλαπόδι Φθιώτιδας και την Κρήτη (Αρχάνες, Ιδαίο Άντρο, Ζώμινθος). Από το 1998 είναι εκδότης του Supplementum Epigraphicum Graecum.

Διηύθυνε το ερευνητικό πρόγραμμα «Το συναίσθημα ως κοινωνικό και πολιτισμικό μόρφωμα: το παράδειγμα της αρχαίας Ελλάδας» (Οξφόρδη, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας, 2009-2013) και συνεπιμελήθηκε την έκθεση «Ένας κόσμος συναισθημάτων» που παρουσιάστηκε στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο στη Νέα Υόρκη και στο Μουσείο της Ακρόπολης και βραβεύθηκε με το βραβείο του κοινού ως η καλύτερη έκθεση παγκοσμίως. Έχει τιμηθεί με πλήθος βραβείων στην Ελλάδα και το εξωτερικό και είναι Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Σχετικές ομιλίες