Bodossaki Lectures on Demand

Περιγραφή της Κωνσταντινούπολης σε ελληνικά στιχουργήματα του 18ου αιώνα

Τσιλένης Σάββας

1 Φεβρουαρίου 2019

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 01:10:17 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 158
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /

Τον 18ο αιώνα η Κωνσταντινούπολη είναι ο τόπος δράσης των Φαναριωτών αρχόντων που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην πορεία της αυτοκρατορίας ως δραγουμάνοι και ηγεμόνες στην Βλαχία και Μολδαβία, έχοντας δημιουργήσει ένα δικό τους κύκλο ατόμων που τους υπηρετούσαν καθώς επίσης ένα δίκτυο ξένων κυρίως λεβαντίνων με τους οποίου συναλλάσσονταν σε καθημερινή βάση. Η εγγράμματη αυτή τάξη παρήγαγε ελληνικά κείμενα ιστορικού και γεωγραφικού χαρακτήρα, μερικά από τα οποία μας βοηθούν για να σχηματίσουμε την εικόνα του άστεως της Πόλης και να έχουμε περιγραφές από αυτόπτες μάρτυρες που έζησαν εκεί για κάποιο διάστημα της ζωής τους ή και καθ’ ολοκληρία, όπως ο Πηλιορείτης Πατριάρχης Καλλίνικος ο Γ’, στο Τα κατά και μετά την εξορίαν επισυμβάντα, και ο Πολίτης με φλαμανδική καταγωγή Γκασπάρ Μομάρς, διερμηνέας της Αυστριακής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, στη Βοσπορομαχία του. Η διάλεξη αυτή επικεντρώνεται στην περιγραφή του αστικού και φυσικού περιβάλλοντος της πρωτεύουσας του οθωμανικού κράτους κατά το δεύτερο και το τρίτο τέταρτο του 18ου αιώνα μέσα από δύο μεγάλα στιχουργήματα με παράλληλες αναφορές σε μικρότερης έκτασης ποιητικής μορφής κείμενα όπως του Σκοπελίτη μοναχού Καισάριου Δαπόντε, τον Κήπο Χαρίτων ή πεζά κείμενα όπως του Αθηναίου γραμματικού του ηγεμόνα Μιχαήλ Σούτσου του Παναγιώτη Κοδρικά, το καθημερινό ημερολόγιο με τίτλο Εφημερίδες ή των Δημητριαίων μοναχών Δημητρίου Φιλιππίδη και Γρηγορίου Κωνσταντά την Γεωγραφία Νεωτερική.

Αυτό που χαρακτηρίζει τα πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά πράγματα στην Κωνσταντινούπολη την εποχή αυτή είναι ένας πρώιμος εκδυτικισμός με την επίδραση της Γαλλίας, που εκφράζεται με την παντοκρατορία των κήπων και ειδικότερα με την καλλιέργεια λουλουδιών με προεξάρχοντα ρόλο στην τουλίπα, τουρκικά λαλέ, από όπου λαμβάνει το όνομα της και η περίοδος της βασιλείας του Αχμέτ Γ΄ (1703-1730). Τότε παρατηρείται η άφιξη πολλών ξένων περιηγητών που μεταφέρουν ένα διαφορετικό τρόπο ζωής στην ανατολή. Κτίζονται μέγαρα και τα περίφημα «γιαλιά», τα ξύλινα θέρετρα επί των αιγιαλών του Κερατίου και του Βοσπόρου και διακοσμούνται τα ανάκτορα και τα αρχοντικά με τουρκομπαρόκ αισθητικές συνθέσεις και κατασκευαστικές λεπτομέρειες. Το γαλλικό ανάκτορο του Μαρλύ αντιγράφεται στην διαμόρφωση του χώρου στο ανάκτορο του Σανταμπάτ, στον μυχό του κόλπου του Κερατίου, στα Γλυκά Νερά της Ευρώπης. Δίνεται έμφαση στην υδροδότηση των γειτονιών της πόλης με την κατασκευή υδραυλικών έργων και κυρίως μεγάλων κρινών, οι οποίες συμβάλουν στην επέκταση του οικιστικού ιστού έξω από την περιτειχισμένη Σταμπούλ, αφού προηγουμένως κατασκευάζονται φράγματα σε κοιλάδες για την δημιουργία αποταμιευτήρων ύδατος σε μεγάλες ποσότητες. Η περιοχή αυτή, η επονομαζόμενη «μπέντια» αποτελεί τόπο εξοχής και περιπάτου με την πυκνή βλάστηση στο δάσος του Βελιγραδίου και στα Γλυκά Νερά της Ασίας, εκεί όπου οι γυναίκες μπορούν ελεύθερα να διασκεδάσουν μακριά από ανεπιθύμητα βλέμματα. Τέλος η χαρτογραφία παίζει ρόλο στην εθνική συνειδητοποίηση και κυρίως η Χάρτα του Ρήγα Φεραίου αποτυπώνει την μεγαλούπολη της εποχής με τα προάστια, τα νησιά και τα μνημεία της με τα ελληνικά τους ονόματα, διασώζοντας και τα αρχαία τοπωνύμια.

Τσιλένης Σάββας Δρ. Αρχιτέκτων- Πολεοδόμος

Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1951, αποφοίτησε από την Αστική Σχολή του Φερίκοϊ (1963) και το Ζωγράφειο Λύκειο (1969) στην συνέχεια σπούδασε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου της (1975). Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα τον Αύγουστο του 1975 και άρχισε να εργάζεται σε διάφορα αρχιτεκτονικά γραφεία παράλληλα έκανε μεταπτυχιακά στο Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (1979). Από το 1982 εργάζεται στη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας σήμερα του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, όπου από το 1985 ως το 2005 ήταν Προϊστάμενος της Διεύθυνσης Τεχνικής Υπηρεσίας με εξειδίκευση στον σχεδιασμό και την κατασκευή ερευνητικών κέντρων. Είναι κάτοχος διδακτορικού τίτλου στον Τομέα Πολεοδομίας της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ (2009). Το θέμα της διατριβής του ήταν «Η διαμόρφωση του χώρου στην Κωνσταντινούπολη. Ο ρόλος των ομογενών αρχιτεκτόνων στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα». Από το Νοέμβριο του 2006 ως το τέλος του 2018 ήταν αποσπασμένος στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών κατέχοντας την θέση Προϊσταμένου στο Τμήμα της Τεχνικής Υπηρεσίας και Διοικητικής Μέριμνας. Σήμερα είναι συνταξιούχος και ασχολείται με την ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας την οθωμανική περίοδο.

Κατά το διάστημα 2000-2005 ήταν μέλος της Επιστημονικής Γνωμοδοτικής Επιτροπής του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την αποκατάσταση των κτιρίων και των κινητών έργων της ομογένειας Κωνσταντινουπόλεως και μεταξύ 2006-2010 ήταν τεχνικός σύμβουλος της ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΑ, μη κυβερνητικής οργάνωσης, επί τεχνικών θεμάτων αποκαταστάσεων ναών της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως. Στα πλαίσια αυτά πραγματοποιήθηκε η αποκατάσταση του ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου της Κοινότητας Σταυροδρομίου (2009). Επίσης ήταν μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής της έκθεσης που διοργάνωσε ο Σύνδεσμος Αποφοίτων Ζωγραφείου με θέμα «Οι Ρωμιοί αρχιτέκτονες της Πόλης στην περίοδο του εκδυτικισμού», στα πλαίσια του Οργανισμού Ιστανμπούλ 2010 Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, στο Πανεπιστήμιο Καλών Τεχνών Μιμάρ Σίναν και στο Σισμανόγλειο Μέγαρο του Ελληνικού Προξενείου στην Κωνσταντινούπολη.

Είναι μέλος: (α) της Συντακτικής Επιτροπής δύο επιστημονικών περιοδικών, των: Σύγχρονα Θέματα και Δελτίο της Εταιρείας Μελέτης της καθ’ ημάς Ανατολής και (β) της Πενταμελούς Επιτροπής της Εταιρείας Μελέτης της καθ’ ημάς Ανατολής (Πρόεδρος). Έχει πάνω από εβδομήντα δημοσιεύσεις άρθρων σε διάφορα επιστημονικά περιοδικά και βιβλία επίσης ήταν σεναριογράφος του ντοκιμαντέρ «Ρωμιοί αρχιτέκτονες της Πόλης». Γνωρίζει τουρκικά και αγγλικά.

Σχετικές ομιλίες