Bodossaki Lectures on Demand
ΙΔΡΥΜΑ ΜΠΟΔΟΣΑΚΗ

Πολιτισμικοί κώδικες του σχεδιασμού στην αρχιτεκτονική του Νίκου Βαλσαμάκη

Γιακουμακάτος Ανδρέας

19 Δεκεμβρίου 2015

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 29:12 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 892
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /

Το αρχιτεκτονικό περιοδικό «Ελληνικές Κατασκευές» και το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής διοργάνωσαν το Σάββατο 19 Δεκεμβρίου 2015, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη (κτήριο οδού Πειραιώς), Επιστημονική Ημερίδα αφιερωμένη στο έργο του διακεκριμένου έλληνα αρχιτέκτονα και Ακαδημαϊκού Νίκου Βαλσαμάκη.
 
Η ημερίδα στοχεύει να διερευνήσει κριτικά τις διαφορετικές πτυχές του έργου του Νίκου Βαλσαμάκη, να αποτιμήσει το αποτύπωμά του στην ελληνική μεταπολεμική αρχιτεκτονική και να το συσχετίσει με αυτό των συγχρόνων του στην Ελλάδα και την Ευρώπη, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, αλλά και μετέπειτα.
 
Η ημερίδα συνοδεύεται και από την έκδοση ενός βιβλίου με θέμα τις τρεις εμβληματικές κατοικίες που σχεδίασε και υλοποίησε ο Νίκος Βαλσαμάκης στις αρχές της δεκαετίας του 1960, τις κατοικίες Παράσχη και Λαναρά στην Ανάβυσσο και την κατοικία Βαλσαμάκη στη Φιλοθέη. Η έκδοση, σε επιμέλεια  Ηλία Κωνσταντόπουλου και Παναγιώτη Τσακόπουλου, περιλαμβάνει και αδημοσίευτο υλικό, σχέδια και φωτογραφίες, από το αρχείο του αρχιτέκτονα.
 
 
Ο Νίκος Βαλσαμάκης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1924. Φοίτησε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Ε.Μ.Π. από το 1945. Διέκοψε τις σπουδές του το 1947 για να ενταχθεί στον στρατό μέχρι το 1950, και αποφοίτησε το 1953. Έκτοτε διατηρεί γραφείο αρχιτεκτονικών μελετών. Είναι παντρεμένος από το 1965 με τη Μαρία Σερδάρη, αρχιτέκτονα, συνεργάτη του στο αρχιτεκτονικό γραφείο.
 
Το 1961 εξελέγη Αντιπρόεδρος του Πανελληνίου Συλλόγου Αρχιτεκτόνων (ΣΑΔΑΣ), το 1962 Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Τεχνικού Επιμελητηρίου της Ελλάδας, το 1977 έγινε μέλος της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής Εταιρείας και το 1995 ιδρυτικό μέλος του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής. Έχει επανειλημμένα κληθεί ως κριτής αρχιτεκτονικών διαγωνισμών από τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων και έχει δώσει διαλέξεις σε αρχιτεκτονικές σχολές και ιδρύματα της Ελλάδας. Στην Architectural Association παρουσιάστηκε το 1983 η πρώτη αναδρομική έκθεσή του, η οποία στη συνέχεια παρουσιάστηκε και στη Mackintosh School of Architecture.
 
Το 1991 αναγορεύτηκε Επίτιμος Διδάκτορας του Τμήματος Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το 1992 η Ακαδημία Αθηνών του απένειμε το Αριστείο των Καλών Τεχνών για το σύνολο του έργου του. Το 2001 αναγορεύτηκε Επίτιμος Διδάκτορας της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Ε.Μ.Π. Τον Μάρτιο του 2007 η Ακαδημία Αθηνών εξέλεξε τον Νίκο Βαλσαμάκη τακτικό μέλος στην Τάξη των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών.
 
Όντας ακόμη φοιτητής μελέτησε και ολοκλήρωσε την πολυκατοικία στην οδό Σεμιτέλου 5, (1951-53) η οποία θεωρείται ότι ανανέωσε την τυπολογία  της αστικής πολυκατοικίας στην Αθήνα. Στη συνέχεια ο Νίκος Βαλσαμάκης μελέτησε ένα μεγάλο αριθμό δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων, ενώ έχει βραβευτεί σε πολλούς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Ανάμεσα στα έργα του ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι κατοικίες του, από εκείνες του ’60 στην Ανάβυσσο και την Φιλοθέη μέχρι τις πρόσφατες στη Βουλιαγμένη και στο Πόρτο Χέλι, τα Ξενοδοχεία «Αμαλία» ανά την Ελλάδα, το τουριστικό συγκρότημα «Δαίδαλος» στην Κω (πρώτη ελληνική υποψηφιότητα για το “E.U. Prize for Contemporary Architecture – Miesvander Rohe Award”), η Τράπεζα Πίστεως (Alpha)  στην οδό Σταδίου, το Μηχανογραφικό Κέντρο της Εμπορικής Τράπεζας στο Χολαργό, το νέο κτίριο του Λάτσειου Κολεγίου στην Κάντζα, κ.α.
 
Έργα του έχουν δημοσιευθεί σε βιβλία και επιστημονικά συγγράμματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Το 1983, οι 9Η publications δημοσίευσαν την πρώτη μονογραφία του, ενώ στη συνέχεια δύο ακόμα μονογραφίες δημοσιεύτηκαν από τα Αρχιτεκτονικά Θέματα (1992 και 2000). Το Δίκτυο Μουσείων Μοντέρνας Ευρωπαϊκής Αρχιτεκτονικής (MEAM-NET) συμπεριέλαβε την κατοικία του στη Φιλοθέη στην Triennale του Μιλάνου (2001), καθώς και στο βιβλίο του G. Postiglione, Onehundred Houses for one hundred European Architects of the 20th century. Τα έργα του έχουν αντιπροσωπεύσει επανειλημμένα την ελληνική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Τα έργα του συμμετείχαν στην «5η Διεθνή Biennale Αρχιτεκτονικής» (Βενετία 1994), στην «5η Διεθνή Triennale Revivalof Light, 12 Prominent Architects from 12 countries» (Βελιγράδι 1997). Έργα του επίσης συμμετείχαν στις εκθέσεις, «Αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα: Ελλάδα» (Φραγκφούρτη 1999, Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής & Γερμανικό Μουσείο Αρχιτεκτονικής DAM, 1999), και «Τοπία εκμοντερνισμού: Ελληνική Αρχιτεκτονική ’60 και ’90» (Ρότερνταμ 1999, Γ. Αίσωπος, Γ. Σημαιοφορίδης).
 

Γιακουμακάτος Ανδρέας Αρχιτέκτων - Καθηγητής ΑΣΚΤ

Ο Ανδρέας Γιακουμακάτος είναι καθηγητής Ιστορίας, κριτικής ανάλυσης και θεωρίας της αρχιτεκτονικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, μετά από 30 χρόνια διδασκαλίας στις σχολές αρχιτεκτόνων της Φλωρεντίας και της Θεσσαλονίκης. Υπήρξε ιδρυτής (1990) και πρώτος συντονιστής του ελληνικού Docomomo, ιδρυτικό μέλος και διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής, καθώς και επίτροπος της Ελλάδας στην Μπιενάλε αρχιτεκτονικής της Βενετίας. Υπήρξε, επίσης, συνεργάτης, από το 1982, των επιθεωρήσεων «Αρχιτεκτονικά Θέματα» και «Θέματα Χώρου + Τεχνών», ενώ, από το 1987, γράφει στην εφημερίδα «Το Βήμα» για ζητήματα αρχιτεκτονικής και πολιτισμού.

Γεννήθηκε στον Πειραιά το 1955. Σπούδασε μουσική στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών και στην Κρατική Ακαδημία «Luigi Cherubini» της Φλωρεντίας. Φοίτησε στις αρχιτεκτονικές σχολές της Φλωρεντίας και της Βενετίας (προπτυχιακά και μεταπτυχιακά), με υποτροφίες του Ιδρύματος Ωνάση και του ιταλικού Υπουργείου Εξωτερικών. Εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του ΑΠΘ.

Το 1986 υπήρξε σύμβουλος της Μελίνας Μερκούρη για την πραγματοποίηση της Φλωρεντίας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Το 1993 επιμελήθηκε την έκθεση Δημήτρη Μητρόπουλου στο Θεατρικό Μουσείο της Σκάλας του Μιλάνου. Το 1996 υπήρξε επίτροπος της Ελλάδας στη Διεθνή Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας (μονογραφική έκθεση Κυριάκου Κρόκου). Έχει επιμεληθεί πολλές εκθέσεις, καθώς και τους σχετικούς καταλόγους, όπως «Neues Bauen International-Διεθνής Νέα Αρχιτεκτονική 1927/2002» (ΚΑΜ/ΜΜΣΤ), «Αναφορά στον Κουλέρμο. Εκδοχές της νεωτερικότητας στην ελληνική αρχιτεκτονική 1955-1971» (Μουσείο Μπενάκη), «Αρχιτεκτονική και βιοκλιματικός σχεδιασμός» (Ινστιτούτο Goethe Αθήνας), «Αρχιτεκτονική και χώροι λατρείας» (Ινστιτούτο Goethe Αθήνας), «Αρχιτεκτονικά Θέματα 40 χρόνια» (Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Θεσσαλονίκης/Μουσείο Μπενάκη), «Bruno Taut. Ο δάσκαλος του χρώματος στην αρχιτεκτονική του Βερολίνου» (Ινστιτούτο Γκαίτε Αθήνας). Το 2006 οργάνωσε και παρουσίασε τη μεγάλη έκθεση «Η αρχιτεκτονική των δύο Γερμανιών 1949-1989» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ενώ το 2008 οργάνωσε ετήσια σειρά διαλέξεων στο πλαίσιο του Megaron Plus.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ίδρυσε στη Φλωρεντία και διηύθυνε τον εκδοτικό οίκο Aletheia, δημοσιεύοντας κυρίως βιβλία σχετικά με τη νεοελληνική λογοτεχνία, τέχνη και πολιτισμό. Στο πλαίσιο αυτό είναι μέλος της ιταλικής Associazione Nazionale di Studi Neogreci (πρόεδρος Mario Vitti).

Έχει συνεργαστεί με τη μεγάλη Enciclopedia Italiana Treccani για θέματα αρχιτεκτονικής και τέχνης. Το βιβλίο του Στοιχεία για τη νεότερη ελληνική αρχιτεκτονική. Πάτροκλος Καραντινός, δημοσιεύτηκε το 2004 από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης. Έχουν επίσης δημοσιευτεί βιβλία του από τις εκδόσεις Modulo (L'architettura delle scuole e il razionalismo in Grecia, 1985) και Νεφέλη (Ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής. 20ός αιώνας, 32009, και Η αρχιτεκτονική και η κριτική, 2009). Επιμελείται επίσης τη σειρά αρχιτεκτονικής των εκδόσεων Libro. Για τη μετάφραση του βιβλίου του Salvatore Settis Το μέλλον του κλασικού, του απονεμήθηκε το 2008 το βραβείο μετάφρασης του Υπουργείου Εξωτερικών της Ιταλίας.

Το 2006 ο Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας του απένειμε τον τίτλο του Ιππότη της Ιταλικής Δημοκρατίας για τη συνολική προσφορά του στον χώρο της παιδείας και του πολιτισμού. Το 2007 ανέπτυξε ερευνητική δραστηριότητα στο Βερολίνο, χάρη σε υποτροφία του Γερμανικού Κράτους. Το 2008 δίδαξε, ως επισκέπτης καθηγητής, στο διδακτορικό πρόγραμμα της Σχολής Αρχιτεκτόνων της Βαρκελώνης (ETSAB). Το 2010 προσκλήθηκε για δύο μήνες ως επισκέπτης καθηγητής στο Tokyo University of the Arts.

Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα και τα πολυάριθμα κείμενά του εμβαθύνουν σε ζητήματα αρχιτεκτονικής και πόλης της «μοντέρνας εποχής», δηλαδή από την Αναγέννηση ως τις μέρες μας, καθώς και στην ιστοριογραφία της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής αρχιτεκτονικής. Σήμερα είναι τακτικό μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού.

Σχετικές ομιλίες