Bodossaki Lectures on Demand

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων

Μουσάς Ξενοφών

9 Ιουλίου 2012

ΟΜΙΛΙΕΣ
EXIT FULL SCREEN VIDEO & SLIDES
ΔΙΑΡΚΕΙΑ 64:55 ΠΡΟΒΟΛΕΣ 1763
ΔΙΑΦΑΝΕΙΕΣ /

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ο αρχαιότερος υπολογιστής και μηχανικό σύμπαν

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ένα αρχαίο μηχάνημα, ένας υπολογιστής και αποτελεί ένα θαυμάσιο ελκυστή των παιδιών στη Φιλοσοφία, τις Επιστήμες, τα Μαθηματικά, την Αστρονομία και την Τεχνολογία και τον χρησιμοποιούμε ως τέτοιο.

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ο αρχαιότερος υπολογιστής και συγχρόνως πολύπλοκο αστρονομικό όργανο και πιθανότατα και αστρονομικό ρολόι και πλανητάριο. Ο Μηχανισμός είναι πολύ πιο προηγμένος από τα αστρονομικά ωρολόγια που εμφανίσθηκαν στη Δυτική Ευρώπη μόλις μετά τον 14ο αιώνα. Το αρχαίο αντικείμενο βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων θεωρείται παγκοσμίως ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά αντικείμενα. Ο Μηχανισμός είναι σημαντικότατος τόσο για την Ελλάδα όσο και την ανθρωπότητα. Κατασκευάσθηκε από Έλληνες επιστήμονες, πιθανότατα μεταξύ 150 και 100 π.Χ. Οι διαστάσεις του είναι περίπου 32x22x7 εκατοστά. Διατηρήθηκε επί 20 αιώνες στη θάλασσα, παρόλο που διαβρώθηκε από το νερό διασώθηκε καλυμμένο με ασβεστολιθικές επιτέλσεις και κοράλλια και κοχύλια.

Η λειτουργία και χρήση του Μηχανισμού μελετήθηκε με τη βοήθεια τρισδιάστατων τομογραφιών που έχουν ληφθεί με ειδικό μηχάνημα (Χ-Tek Systems) και που επιτρέπουν να παρατηρούμε καλά τη δομή του και σε συνδυασμό με κείμενα αρχαίων συγγραφέων όπως και του κειμένου του εγχειριδίου του Μηχανισμού που είναι γραμμένα στο κρατέρωμα, συμπεραίνουμε για τη χρήση, λειτουργία, χρησιμότητα, προέλευση, προγόνους και κατασκευαστή, αν προσδιόριζε τις θέσεις των πλανητών και, κυρίως, αν έδειχνε συνεχή κίνηση του Ηλίου, δηλαδή αν, εν τέλει, ίσως είναι το αρχαιότερο αστρονομικό ρολόι.

Η Μελέτη μας παρέχει αδιάσειστες αποδείξεις ότι οι Έλληνες ανέπτυσσαν υψηλού επιπέδου επιστήμη και τεχνολογία βασισμένη σε γνώσεις των νόμων της φυσικής, πολύ ανώτερη από ό,τι εκτιμούσε μέχρι τώρα η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα.

ο Μηχανισμός προσφέρεται σήμερα ως εκπαιδευτικό εργαλείο, έλκει τους νέους στην τεχνολογία, στις επιστήμες, φιλοσοφία, αρχαιολογία, μαθηματικά και αστρονομία. Τον μελετούμε ως εκπαιδευτικό εργαλείο και τον χρησιμοποιούμε σε Σχολεία, Πανεπιστήμια και Εκθέσεις σε όλο τον Κόσμο με άριστη προβολή της Ελλάδας και των αποτελεσμάτων μας.

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι το μόνο αρχαίο επιστημονικό όργανο που επέζησε της ανακύκλωσης του χαλκού που ήταν πολύτιμος κατά την αρχαιότητα. Βρέθηκε σε ναυάγιο στα Αντικύθηρα από Συμιακούς δύτες το 1901 σε πλοίο που ήταν γεμάτο με θησαυρούς που μεταφέρονταν από την Ελλάδα στη Ρώμη.

Με τις μελέτες μας αποδεικνύουμε ότι η λειτουργία και κατασκευή του βασίζεται στην αντίληψη των Ελλήνων Φιλοσόφων ότι τα φυσικά φαινόμενα περιγράφονται, ερμηνεύονται και προβλέπονται με την αιτιοκρατία, με τους νόμους της φυσικής που εκφράζονται με κατάλληλα μαθηματικά που επιτρέπουν τη δημιουργία θεωρητικών προτύπων, τα οποία οι Έλληνες κατορθώνουν να υλοποιήσουν με μπρούτζινα γρανάζια. Ο Μηχανισμός λειτουργεί με προσεκτικά σχεδιασμένα και κατασκευασμένα γρανάζια. Τα γρανάζια εκτελούν συγκεκριμένες μαθηματικές πράξεις, καθώς κινούνται γύρω από άξονες. Η κίνηση των γραναζιών κινεί δείκτες. Τα γρανάζια περιστρέφονται έτσι ώστε να εκτελούνται συγκεκριμένες μαθηματικές πράξεις που περιγράφουν φυσικά φαινόμενα: τις κινήσεις των αστρονομικών αντικειμένων. Ο μηχανισμός προβλέπει τις εκλείψεις Σελήνης και Ηλίου. Προσδιορίζεται με τη λειτουργία του Μηχανισμού πότε γίνονται οι Ολυμπιακοί Αγώνες και οι άλλοι στεφανίτες αγώνες, δηλαδή τα Ολύμπια, τα Νάα, Ίσθμια, Πύθια, Νέμεα.

Α) Στην Α΄ όψη του Μηχανισμού σε ομόκεντρες κλίμακες με το ζωδιακό κύκλο και το έτος δείκτης δίνει τη θέση του Ηλίου (με χρυσούν σφαιρίον, όπως διαβάζουμε στο εγχειρίδιο του Μηχανισμού που είναι ενσωματωμένο σε μπρούτζινες πλάκες) κατά τη διάρκεια του έτους στον ουρανό.

Άλλος δείκτης δίνει τη θέση της Σελήνης και τη φάση της στη διάρκεια του μήνα, με αργυρούν σφαιρίον (που περιστρέφεται γύρω από δύο άξονες). Πιθανότατα υπήρχαν και δείκτες για τους πλανήτες, που όπως διαβάζουμε σε αρχαία κείμενα, κατέληγαν σε πολύτιμους λίθους. Προσδιόριζε τη θέση των πλανητών με ανισοταχή ρεαλιστική κίνηση. Πιθανότατα ήταν και ωρολόγιο με συνεχή κίνηση.

Β) Στη Β΄ όψη του Μηχανισμού τηρούνται τέσσερα πολυετή ημερολόγια, τα οποία προβλέπουν:

1) τις εκλείψεις,

α) οι οποίες προβλέπονται με την περίοδο του Σάρου διάρκειας 223 μηνών σε ελικοειδή κλίμακα και

β) σε συνδυασμό με την ακριβέστερη περίοδο του Εξελιγμού, διάρκειας 54 ετών περίπου, που παρουσιάζεται σε μικρή κυκλική κλίμακα.

2) και επιπλέον σε συνδυασμό με την επανεμφάνιση της Σελήνης  με την ίδια φάση, στην ίδια ακριβώς θέση του ουρανού, χρησιμοποιώντας:

α) την περίοδο 19 ετών του Μέτωνος, που φάινεται σε ελικοειδή κλίμακα.

β) και την ακόμη ακριβέστερη περίοδο του Καλλίπου διάρκειας 76 ετών που φάινεται σε μικρή κυκλική κλίμακα.

Επισημαίνουμε ότι με την περίοδο του Μέτωνος ορίζεται σήμερα και το Ορθόδοξο Πάσχα.

3) σε άλλη μικρή κυκλική κλίμακα φαίνονται τα έτη των Στεφανιτών Αγώνων: Των Ολυμπιακών Αγώνων, των Νεμέων, Πυθίων, Ισθμίων, Νάων (που ίσως είναι και οι αρχαιότεροι αγώνες).

Ο αρχαίος υπολογιστής έχει και εγχειρίδιο χρήσης. Σε μπρούτζινες πλάκες αναγράφονται οδηγίες χρήσης με τεχνικούς και αστρονομικούς όρους.

Ο μέγας μαθηματικός και μηχανικός Αρχιμήδης και ο σημαντικότατος αστρονόμος Ίππαρχος είναι οι πατέρες του μηχανήματος, που έλκει την καταγωγή του από το Θαλή, Αρίσταρχο και άλλους γίγαντες της επιστήμης του αρχαίου κόσμου.

Μουσάς Ξενοφών Καθηγητής, Τμήμα Φυσικής, ΕΚΠΑ - Διευθυντής Εργαστηρίου Αστροφυσικής
O Ξενοφών Μουσάς είναι Διευθυντής του Εργαστηρίου Αστροφυσικής και καθηγητής Φυσικής Διαστήματος, στο Τμήμα Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας της Φυσικής Διαστήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει διατελέσει Αναπληρωτής Προέδρου Τμ. Φυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών και Διευθυντής του Τομέα Αστροφυσικής, Αστρονομίας και Μηχανικής, μέλος της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εργάσθηκε επί έτη ως research Fellow, research assistant, senior visiting research Fellow στο Imperial College of Science Technology and Medicine του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, ως επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μεξικού, στο Αστεροσκοπείο Παρισίων (Laboratoire d'etudes spatiales et d'instrumentation en astrophysique) και το Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ για το Ηλιακό Σύστημα (Max-Planck-Institut fur Sonnensystemforschung) στη Γερμανία. Συμμετέχει σε διαστημικά πειράματα της ΝΑΣΑ και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (όπως στην διαστημική αποστολή STEREO και WIND στα πειράματα WAVES'). Μελετά το διαπλανητικό διάστημα, την κοσμική ακτινοβολία, τις μαγνητόσφαιρες πλανητών (Άρη, Γης, Δία, Κρόνου, Τιτάνα, Εγκέλαδου), ηλιακά φαινόμενα που επηρεάζουν την Γη. Κατασκεύασε μαζί με άλλους τον ηλιακό ραδιοφασματογράφο "ARTEMIS" (ραδιοτηλεσκόπιο διαμέτρου 7 μέτρων, μεταλλική κατασκευή ΠΥΡΚΑΛ) που λειτουργεί στις Θερμοπύλες (ΟΤΕ). Ο ραδιοφασματογράφος λαμβάνει καθημερινά από ανατολής μέχρι δύσης Ηλίου από το 1995, 110 φάσματα του Ηλίου σε συχνότητες 20 έως 650 MHz κάθε δευτερόλεπτο όλες τις ημέρες του έτους από την ανατολή μέχρι τη δύση του Ηλίου, συνεχώς από το 1995. Συμμετέχει με μεγάλη επιτυχία στην μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων. Συμμετέχει σε εκπαιδευτικά και εκλαϊκευτικά προγράμματα για ενήλικες και μαθητές σε συνεργασία με την Ένωση Ελλήνων Φυσικών και Ευρωπαϊκά Ιδρύματα. Έχει επιβλέψει ή επιβλέπει 15 διδακτορικά ως κύριος επιβλέπων. Έχει επιβλέψει πολλές διατριβές μεταπτυχιακών και περίπου 200 πτυχιακές εργασίες. Οι περισσότεροι των μεταπτυχιακών ήταν υπότροφοι του ΙΚΥ και άλλων οργανισμών. Έχει δημοσιεύσει 85 επιστημονικά άρθρα σε διεθνή περιοδικά, βιβλιοκριτικές, κεφάλαια σε βιβλία κ.α. Είναι μαζί με άλλους συγγραφέας του βιβλίου "Διαστημική φυσική", Εκδόσεις "Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου", Πάτρα, 2003. Έχει εκτενές εκλαϊκευτικό έργο (Φυσικός Κόσμος, Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Εκδοτικής Αθηνών). Έχει λάβει τιμητική διάκριση από την Αμερικανική Ένωση Γεωφυσικών (American Geophysical Union, Βοστώνη, 2001). Έχει λάβει Βραβείο της NASA το 2009, για συμμετοχή στην διαστημική αποστολή Οδυσσέας [Group achievement award to Ulysses team for outstanding multidisciplinary team effort which culminated in the highly successful operations and prolific scientific return of the Ulysses mission.]. Είναι κριτής σε προγράμματα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Ερευνών. Έχει κάνει εκθέσεις ανά τον κόσμο με θέμα τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων και την Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής Αστρονομίας: Νέα Υόρκη (Children's Museum of Manhattan), Έναρξη διεθνούς Έτους Αστρονομίας UNESCO, Αίγυπτο (Βιβλιοθήκη Αλεξάνδρειας, Ελληνικά Σχολεία στην Αίγυπτο: Αβερώφειο, Αμπέτειο Σχολή), Αλγερία, Ιταλία (Ινστιτούτο Επιστημών Γραμμάτων και Τεχνών Βενετίας), Πολωνία (Αστεροσκοπείο του Κοπέρνικου και Πλανητάριο του Ώλστιν), Σλοβακία (Αστρονομικό Ινστιτούτο Ακαδημίας Επιστημών, Σουηδία (Museum Gustavianum), Γερμανία και πάρα πολλές στην Ελλάδα, σε σχολεία, Ναυτικό Μουσείο Κρήτης, Ιωνικό Κέντρο, Σκιάθο, Χίο, Αλεξανδρούπολη, Καλλιθέα, Ρόδο, Κάσο, Κρανίδι, στη ΔΕΘ [δυο φορές], Ζάππειο [έκθεση ΓΓΕΤ, δυο φορές], Πανεπιστήμιο Πατρών (δυο φορές), Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, μόνιμα εκθέματα στο Μουσείο Επιστημών και Τεχνολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Έχει πολλές αστρονομικές δραστηριότητες σε συνεργασία με ερασιτέχνες αστρονόμους σε διάφορα μέρη στην Ελλάδα (π.χ. παρατηρήσεις του Ηλίου στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών στην οδό Πανεπιστημίου, την Ρόδο, Κάσο, Αλεξανδρούπολη και αλλού, παρατήρηση της διάβασης της Αφροδίτης στη Ρόδο, έκλειψη στο Καστελλόριζο). Συμμετείχε στην σχεδίαση μαγνητικής ασπίδας του διαστημικού τηλεσκοπίου ακτίνων Χ "ROSAT". Συμμετέχει στην ανάπτυξη του Ηλιακού "radar" ('LOIS') και στην σχεδίαση της Ευρωπαϊκής Επιστημονικής Βάσης στη Σελήνη και των μελλοντικών διαστημικών αποστολών για τον πλανήτη Κρόνο, Τιτάνα και Εγκέλαδο.

Σχετικές ομιλίες